Portugese ambassadeur moet Zuid-Afrika verlaten

JOHANNESBURG/JAKARTA, 4 AUG. Zuid-Afrika heeft Portugal verzocht zijn ambassadeur in Pretoria te vervangen. Dat zeggen Zuid-Afrikaanse regeringsbronnen op voorwaarde van anonimiteit. De gezant wordt verantwoordelijk gesteld voor een lek naar de Portugese pers over een brief van president Mandela aan zijn Indonesische ambtgenoot Soeharto.

Daarin verzoekt Mandela zijn collega de Oost-Timorese vrijheidsstrijder 'Xanana' Gusmão in vrijheid te stellen. De brief van Mandela blijkt afgelopen vrijdagmiddag te zijn aangekomen in Jakarta.

Zuid-Afrikaanse regeringsbronnen, die niet met name genoemd wensen te worden, hebben vandaag bevestigd dat ambassadeur Vasco Valente 48 uur heeft gekregen om Zuid-Afrika te verlaten.

Over de brief ontstond vorige week een welles-nieteskwestie tussen Jakarta en Johannesburg, nadat Mandela woensdagmiddag bekend had gemaakt dat hij een dergelijk verzoek gedaan had. Verschillende Indonesische ministers hielden echter vol dat een dergelijke brief nooit was aangekomen in Jakarta.

Algemeen werd aangenomen dat de Indonesiërs daarmee slechts tijd wilden winnen omdat zij door de wens van Mandela in verlegenheid waren gebracht. Gusmão geldt in Indonesië als een misdadiger. Hij werd in 1993 veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf wegens samenzwering tegen de regering Soeharto. Mandela is de afgelopen weken bezig met een opmerkelijk inititief om te bemiddelen in de al jaren slepende kwestie Oost-Timor. Indonesië annexeerde deze voormalige Portugese kolonie in 1976, maar die stap is nooit erkend door de Verenigde Naties.

Afgelopen zaterdag maakte de Indonesische minister van Buitenlandse Zaken, Ali Alatas, in Phnom Penh, waar hij een ASEAN-bijeenkomst bijwoonde, bekend dat de brief, gericht aan de Indonesische president, abusievelijk door de Zuid-Afrikanen was bezorgd bij de Portugese ambassade in Pretoria. Volgens Alatas had hij gesproken met zijn Zuid-Afrikaanse ambtgenoot Alfred Nzo en gezegd dat Indonesië degene die de brief verkeerd had bezorgd “niets kwalijk nam”. Hij zei ook dat Mandela, Nzo en de Zuid-Afrikaanse ambassadeur in Jakarta inmiddels hun excuses hebben aangeboden aan de Indonesische regering. “Wat wij ons wel moeten afvragen, is waarom de Portugese ambassade de brief niet onmiddellijk terugstuurde.” Volgens Alatas verklaart de verkeerde bezorging van de post van Mandela niet alleen het oponthoud maar tevens het lekken naar de Portugese pers van Mandela's verzoek. De minister: “Daarom zet ik vraagtekens bij het morele gehalte van de Portugezen, die een brief achterhielden die duidelijk niet aan hen was gericht. Dat was echt schandalig, nog daargelaten het feit dat de brief werd gebruikt voor verfoeilijke doeleinden.”

Over de inhoud van de brief, het verzoek om vrijlating van 'Xanana' Gusmão, zei Alatas alleen dat “iets wat is bepaald door de loop van het recht, niet zo maar veranderd kan worden”. Verder verwees hij naar het te verwachten definitieve antwoord van president Soeharto op de brief van Mandela.

Zuid-Afrika wilde vandaag geen officieel commentaar geven op het bericht uit Jakarta dat de brief over Oost-Timor bij de Portugese in plaats van de Indonesische ambassade zou zijn bezorgd. De Portugese ambassadeur in Zuid-Afrika, Vasco Valente, verblijft momenteel in Lissabon, maar volgens de ambassade gaat het om een geplande vakantiereis.

De woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken in Pretoria, Pieter Swanepoel, zei desgevraagd dat president Nelson Mandela zijn ambtenaren het zwijgen heeft opgelegd over de kwestie, “omdat er een derde land bij betrokken is”.

Het bureau van de president zegt bij monde van woordvoerder Parks Mankahlana niets te weten over een verwisseling van ambassades. “Maar ook al zou dat zo zijn, dan verandert dat niets aan de situatie. De vredesbesprekingen over Oost-Timor gaan gewoon door”, aldus Mankahlana.

Mandela zei vorige week dat de oplossing voor het probleem Oost-Timor “een proces” is. “We moeten geen snelle uitkomsten verwachten.” Hoewel Mandela zich laat voorstaan op zijn goede persoonlijke banden met zijn Indonesische ambtgenoot Soeharto verweet hij andere landen, waaronder de Verenigde Staten, hypocrisie omdat ze wel de resoluties van de Verenigde Naties over Oost-Timor erkennen (waarin de Indonesische bezetting en annexatie van het eilanddeel wordt veroordeeld), maar tegelijkertijd Soeharto overladen met cadeaus. “Als ik de vele giften had gekregen die Clinton aan Soeharto heeft gegeven, kon ik meteen rentenieren”, zo zei Mandela afgelopen vrijdag met een kwinkslag.

Soeharto heeft een uitnodiging om in november naar Zuid-Afrika te komen.