SVJATOSLAV RICHTER 1915 - 1997; Majestueus pianist

De Russische pianist Svjatoslav Richter is vrijdag op 82-jarige leeftijd overleden in zijn buitenverblijf bij Moskou. Richter werd ooit door Dmitri Sjostakovitsj getypeerd als 'de trots van de Russische pianoschool', maar het is vele jaren na deze goed bedoelde uitspraak zonneklaar dat de pianist daarmee tekort wordt gedaan.

Svjatoslav Richter behoorde met zijn fenomenale techniek, zijn fascinerende toonvorming en zijn zeldzaam muzikaal intellect tot de grootste pianisten ooit. Hij mag in één adem worden genoemd met Fréderic Chopin, Franz Liszt, Sergej Rachmaninov, Anton Rubinstein en Vladimir Horowitz.

Chopin was, in overdrachtelijke zin, zijn leidsman. De vader van Richter, een organist en componist, speelde regelmatig nocturnes van Chopin. Richter zei later dermate onder de indruk te zijn geweest van deze muziek dat er slechts één invulling van zijn leven denkbaar was: musicus worden. Enkele jaren werkte hij als repetitor bij de opera van Odessa, totdat hij 1937 aan het conservatorium van Moskou leerling werd van de bekende pianopedagoog Heinrich Neuhaus. Richter beschouwde Neuhaus niet zozeer als leraar of als vriend, maar als zijn 'tweede muzikale vader'. Zijn echte vader was intussen gefusilleerd door de nazi's bij hun opmars naar Odessa, waarschijnlijk vanwege zijn Duitse origine.

Tijdens zijn studie had Richter vriendschappelijke banden aangeknoopt met cellist Mstislav Rostropovitsj en componist Sergej Prokovjev, wiens favoriete pianist hij werd. Samen met Rostropovitsj hield hij verschillende werken van Prokovjev ten doop; zelf zou Richter meerdere pianosonates van Prokovjev in première brengen. Richter was een bevlogen advocaat van de Russische muziek, maar zijn repertoire was oneindig veel breder. Zijn muzikaal geheugen was bovendien legendarisch. Het kwam wel voor dat hij vijftien verschillende concertprogramma's in één seizoen paraat had.

Het Westen kon pas in de jaren zestig in de concertzaal met zijn spel kennismaken. Vanaf zijn debuut in de Verenigde Staten in 1960 nam zijn carrière ook in Europa een hoge vlucht. In 1964 debuteerde hij in Nederland tijdens het Holland Festival. Het zou zijn enige concert in Amsterdam blijven tot 1986, toen Richter een memorabele vertolking gaf van Beethovens Diabelli-variaties. De Grote Zaal van het Concertgebouw was bij die gelegenheid gehuld in het schemerduister; om de auditieve concentratie te verhogen waren zijn verrichtingen visueel slechts te volgen bij het intieme licht van zijn eigen schemerlamp.

Richter behoorde tot de initiatiefnemers van het Festival de la Grange de Mesley in het Franse Touraine, waar hij veelvuldig optrad in de povere graanschuur van een middeleeuws klooster. Het was de perfecte omgeving voor de pianist die het circus van de beroemdheid hartgrondig verafschuwde. De moeilijk benaderbare pianist was een notoir afzegger van concerten. En ook als hij kwam opdagen, hielden de concertorganisatoren nog hun hart vast. Hij bestond het een uitverkochte zaal aan zijn lot over te laten als een fotograaf zich te opdringerig gedroeg. Even typerend voor zijn souvereiniteit als musicus was zijn optreden tijdens de begrafenisplechtigheid van Stalin. Soldaten moesten eraan te pas komen om een einde maken aan het optreden omdat hij alle signalen om te stoppen negeerde. Richters muzikale integriteit ging zover dat hij niet eerder kon eindigen voordat de muziek volgens haar natuurlijk verloop was geëindigd.

Richter vereenzelvigde zich als geen ander met de muziek die hij speelde. “De gedachten, het hart en de naakte waarheid die een componist in zijn muziek heeft gelegd, mogen geen moment verstommen,” luidde zijn credo. Hoe non-conformistisch zijn interpretaties soms ook waren, Svjatoslav Richter was majestueus in zijn dienstbaarheid aan de componist.