Een nog bereikbaar Nu

Zal er nog een beurs zijn als er geen sigaretten meer worden gerookt? In de loop van Zwarte Dinsdag, 29 oktober 1929, wordt het duidelijk dat Wall Street zich niet meer zal bevrijden uit de maalstroom. Paniek beheerst het brein der handelaren. De veertig gouverneurs van de beurs gaan in geheime vergadering.

“Om het nog niet erger te maken, komen de heren bijeen in een andere ruimte dan de gebruikelijke - veel te klein en toevallig onder de beursvloer. Met niet meer dan twee tegelijk gaan ze tersluiks naar binnen. De meesten staan of zitten op tafels. Terwijl ze overleggen of ze de beurs zullen sluiten, kunnen ze door het plafond horen hoe daar boven hun hoofd de paniek verder woedt. Hoe de stemming in de vergadering is, kan men het best zien aan de asbakken. Voortdurend worden er sigaretten opgestoken en na twee of drie trekken weer uitgedrukt. Men vergadert weldra in een blauwe mist...”

Citaat uit een ooggetuigeverslag dat gebruikt is door Frederick Lewis Allen in zijn Only Yesterday. (Ik dank de lezeres die mij haar exemplaar heeft gestuurd; dat van mij was verdwenen). Het boek is verschenen in 1931, telkens herdrukt, in 1959 voor het eerst als Bantam Pocket. De auteur heeft er voor die gelegenheid een voorwoord aan toegevoegd: “Dit boek is een poging tot het schrijven van elf jaar Amerikaanse geschiedenis, de periode die begint met de Wapenstilstand op 11 november 1918 en eindigt met de paniek op de beurs, de climax daarvan op 13 november 1929. Daar gaat dan de voorspoed van het tijdvak-Coolidge (en Hoover) dramatisch ten onder.”

Het leek me de moeite waard eruit te citeren nu de AEX-index voor het eerst boven de 1.000 is gekomen en meer polderdames en -heren dan ooit verstand van aandelen hebben gekregen. Ik was niet en ben niet van plan, Only Yesterday te gebruiken in de calvinistische traditie, er geen boodschap uit te destilleren waaruit de lezer zou kunnen opmaken dat het einde der tijden nabij is. Het is alleen boeiend te lezen hoe een jaar of zeventig geleden een maatschappij van het stralendste optimisme in de treurigste desillusie tuimelde.

Only Yesterday hoort op het gebied van de geschiedschrijving tot het genre heet-van-de-naald. Er is geen poging tot het leggen van grote verbanden ondernomen; de schrijver heeft zich geen vèrgaande voorspellingen veroorloofd. Het is een fotografisch boek: de uiterst gedetailleerde panoramafoto van deze elf jaar. Allens theoretische inzichten zijn eenvoudig en verleiden tot nieuwe toepassing. Zo oppert hij dat er verband kan bestaan tussen de hoogte van de koersen en de lengte van de rokken. Hoe hoger de koers, hoe korter de rok. Daar zit iets in. Toen na de oorlog vrijwel niemand zelfs aan koersen dacht, was er de New Look die tot de enkel kon reiken. De periode van de 'bestedingsbeperking' gaat gepaard met een nondescripte roklengte. De minirok komt als couturiers en publiek er zeker van zijn dat de welvaart definitief is uitgebroken. Ooggetuigen die toen op de middelbare school zaten, herinneren zich deze periode als die van de jaren waarin de leraren in verwarring raakten. Hoe mini is de rok nu? Het is als met de AEX: de grenzeloosheid is aangebroken.

De heet-van-de-naald geschiedschrijving bedient zich van bepaalde hulpmiddelen. Wie in het jaar 2000 het jongste decennium wil beschrijven (de val van de Muur tot een dan historische gebeurtenis die we nog niet kennen), doet er goed aan zoveel mogelijk kranten te bewaren. Kranten van een paar jaar oud hebben het mysterieuze van een nog bereikbaar Nu dat definitief Voorbij is. Daardoor zijn ze voor de h.v.d.n. historicus de beste grondstof.

Een voorproefje. Wat zou je uit de krant van gisteren voor je boek in 2000 gebruiken? We bespraken het op de redactie. “Mij valt in deze jaren vooral een paradox op”, zei een van onze scherpste waarnemers. “Hoe beter het de mensen gaat, hoe groter plezier ze hebben in de misère van anderen. Neem de luchtshow in Oostende. Wel tien keer heb ik die arme piloot uit Jordanië zien neerstorten.”

“Dan moet je meer zappen!”

“Varkenspest, de dijken van de Oder die maar niet willen doorbreken.”

“Reality-tv!”

We bespraken het jongste incident: hoe een cameraman van een reality-tv-ploeg een pak ransel had gekregen van iemand die door een ongeluk was getroffen. Deze laatste had al eerder een concurrerende r-tv-ploeg weggejaagd. Volgens de politie had de tweede ploeg de klappen gekregen die voor de eerste waren bedoeld. Een sterk staaltje van eigentijdsheid.

Je kunt je voorstellen dat het anders was gelopen. De cameraman van de eerste ploeg is juist tegen de grond geslagen. Ligt daar bloedend, bewusteloos, apparatuur aan stukken. Daar komt de tweede ploeg. Mag het ongeluk van oorsprong niet filmen en stelt zich tevreden met het bloed, de wonden en het gekreun van de gevelde collega van de concurrentie. Het onbeschadigd gebleven personeel van de eerste ploeg pikt dit niet. Gaat de tweede ploeg te lijf, met resultaat. Dan komt de derde ploeg aan, ziet een uniek bloedbad. Enzovoort. Het Droste-effect van de reality-tv.

Zo hadden we spelenderwijs van het only yesterday ons verse heden weer bereikt. Ja - te dichtbij om al te weten wat we over drie jaar zullen schrijven.