'Democratie schaadt Oekraïne meer dan Marx'; President en parlement in Kiev op oorlogspad

Het heeft nooit geboterd tussen Leonid Koetsjma, president van de Oekraïne, en het parlement. Op dit moment botert het minder dan ooit. Inzet van het conflict: hervormingen en bevoegdheden.

ROTTERDAM, 1 AUG. Voor de derde keer in evenzoveel jaar zijn president Leonid Koetsjma en het Oekraïense parlement met elkaar in conflict geraakt. In juni 1995 leidde een ruzie over de bevoegdheden van de president uiteindelijk tot een compromis, waarin Koetsjma goeddeels zijn zin kreeg. In juni 1996 kwam het opnieuw tot een conflict over Koetsjma's voorstel een referendum over de grondwet te houden. Ook toen won hij, zij het na uiterst verbitterde debatten.

De kern van de jongste ruzie tussen de president en het parlement is, net als bij de beide voorgaande conflicten, de onwil van de Verchovna Rada (Opperste Raad), zoals het parlement heet, om Koetsjma in zijn hervormingsdrang te volgen. In de loop van dit jaar zijn de hervormingen door die onwil zo goed als vastgelopen, zozeer zelfs dat het Internationale Monetaire Fonds de Oekraïne onlangs een nieuwe lening weigerde, alle dringende pleidooien van Koetsjma ten spijt, en niettegenstaande zijn argument dat de Oekraïne haar schulden op tijd betaalt, de inflatie heeft bedwongen en ondanks een aantal misrekeningen een relatief stabiele economie heeft. Het parlement heeft geen zin. Het trok liefst een half jaar uit voor debatten over de begroting voor dit jaar, die pas in juli werd aangenomen, en het gaat bij gelegenheid gewoon zijn eigen gang. Zo bestaan er op het ogenblik naast elkaar twee privatiseringsprogramma's, een van de president en een van het parlement, en hebben de president en het parlement elk op eigen houtje wetgeving (Koetsjma per decreet) uitgevaardigd over de verdeling van collectieve boerderijen.

Deze conflicten tussen en haastige president en het sceptische parlement hebben naast de economische hervormingen ook het politieke proces goeddeels verlamd. Koetsjma stuurde vorige maand premier Pavlo Lazarenko de laan uit, omdat die er niet in was geslaagd het parlement tot meer bereidwilligheid te brengen. Hij werd vervangen door Koetsjma's adviseur Valeri Poestovojtenko. Een van Koetsjma's medewerkers verzuchtte dat hervormen in een dictatuur heel wat makkelijker is dan in een democratie. “De democratie heeft de Oekraïne meer schade toegebracht dan Marx. En dat is treurig”, zo oordeelde onlangs de voormalige Britse minister van buitenlandse zaken Geoffrey Howe naar aanleiding van de verlamming van het politieke systeem als gevolg van het slepende conflict tussen Koetsjma en de Opperste Raad. Volgens sommige waarnemers vertoont Koetsjma in deze permanente worsteling steeds meer neigingen tot autoritair gedrag. Hij zou met enige jaloezie naar Moskou kijken, waar collega Jeltsin zeer ruime bevoegdheden heeft in zijn open confrontatie met een vijandige Doema. Een maand geleden vormde Koetsjma een speciale presidentiële raad, die de bevoegdheid heeft economische hervormingen door te voeren zonder dat het parlement daar nog aan te pas komt, een duidelijke ondergraving van de parlementaire democratie die de Oekraïne formeel is. Verbaal steunt Koetsjma die parlementaire democratie, maar in zijn hart geeft hij de voorkeur aan de presidentiële republiek die in Rusland bestaat.

Begin juli stelde Koetsjma voor de zittingsduur van het parlement, die volgend jaar afloopt, met een jaar te verlengen en dat jaar te gebruiken voor drastische hervormingen. Hij betoogde dat als in maart volgend jaar verkiezingen worden gehouden - zoals de bedoeling is - de campagnes vanaf komende herfst een zo grote rol zullen gaan spelen dat de hervormingen nog meer vertraging oplopen, een vertraging die de Oekraïne zich niet kan veroorloven. Als de verkiezingen van maart volgend jaar doorgaan, aldus Koetsjma, “zal de samenleving worden gespleten”.

De communisten en de nationalisten in het parlement zijn tegen uitstel van de verkiezingen. Koetsjma, zeggen ze, probeert onder de verkiezingen uit te komen omdat hij weet dat de oppositie gaat winnen - een vooruitzicht dat inderdaad niet denkbeeldig is gezien de economische malaise en de dalende levensstandaard.

Het parlement van zijn kant werkt aan een reeks wetsvoorstellen die moeten leiden tot een beperking van Koetsjma's bevoegdheden. Het heeft zichzelf begin juli met zomerreces gestuurd. Als het eind deze maand weer bijeenkomt, wil het stemmen over een wet die voorziet in een uitbreiding van de mogelijkheden om een presidentieel veto ongedaan te maken. Daarnaast wil het parlement een wetsontwerp aannemen dat de president verplicht een begroting en grondwetswijzigingen te aanvaarden als het parlement dat heeft gedaan. Ook wil het parlement de mogelijkheid van het Constitutionele Hof om wetten te toetsen, aan banden leggen.

Koetsjma's reactie op die plannen kwam gisteren: hij dreigde het parlement te ontbinden. Hij wees er op dat de president dat recht heeft als het parlement een maand lang niet bijeen is geweest, zoals de grondwet voorschrijft. En tussen begin juli en eind augustus ligt meer dan een maand.