De laatste geisha's

Verborgen in enkele steegjes in Kagurazaka, een wijk in de schaduw van het keizerlijk paleis in het midden van Tokio, liggen de ryotei. Het woord kan worden vertaald als 'restaurant', maar bij de ingang is geen menu of uithangbord te vinden, slechts de naam van het etablissement in sierlijke Chinese karakters van bescheiden formaat.

Ook de panden zelf zijn van een eenvoudige elegantie en geheel van hout gebouwd in traditionele Japanse stijl. Wie geduld of geluk heeft, kan 's avonds een elegante dame in kimono treffen die zich met korte passen door de steegjes naar een ryotei spoedt: geisha.

Sinds 1983 fotografeert Yoko Yamamoto de geisha's van deze buurt. De eerste drie jaar slechts op straat, als een van hen zich toevallig vertoonde. “Deze buurt herinnerde me aan het oude huis van mijn grootvader”, zegt zij. “Daar liggen mijn eerste herinneringen als kind: het hout van de huizen, het geluid van water dat op een steen klettert in een klassieke Japanse tuin.”

In de loop der jaren begonnen de mensen in de buurt haar gezicht te herkennen en na drie jaar riep een oude vrouw haar op een koude, winterse dag binnen in haar kleine winkel. Bij een oliekachel kreeg Yoko een kop thee en als dank maakte ze foto's van de vrouw. “De vrouw verkocht gevulde rijstballen en achter haar winkeltje was een ryotei. In zo'n oude buurt kennen de mensen elkaar natuurlijk allemaal. Toen ik haar op een avond de foto's ging brengen riep ze me binnen en liet me een buitentrap opgaan. Door een raam maakte ik mijn eerste foto's van een dansende geisha.”

De ryotei worden bezocht door groepen mannen, veelal zakenrelaties die door een gastheer in besloten gezelschap op een ontspannen - en zeer kostbare - avond vermaak worden getrakteerd. Het werk van de geisha's bestaat uit drinken en converseren met de heren, en het vertonen van hun zang en danskunsten. Men kan zich van de politieke en zakelijke transacties die onder de ogen van geisha's zijn gesloten slechts een voorstelling maken: absolute discretie is een van de stelregels van het vak.

Het 'converseren en drinken' met de heren gaat niet op alledaagse wijze. De essentie van een geisha is iki: de juiste elegantie in elke beweging en handeling, het juiste temperament, beteugeld en gehard door jaren van training in muziek en dans onder het scherpe, toeziende oog van de oudere geisha's. “De geisha's van Fukugawa stonden erom bekend dat zij nooit sokken droegen. Het beeld van de koude, witte voeten omlijnd door de zwart gelakte slippers als de geisha in de sneeuw op pad ging, was het hoogtepunt van iki”, schrijft de in Japan opgegroeide antropologe Liza Dalby in haar boek 'Geisha' (Vintage Books, 1985).

Iki maakte de geisha's tot trendsetters in mode sinds hun opkomst in de achttiende eeuw. Sinds begin deze eeuw zijn ze op dit gebied ruimschoots verslagen door film- en popsterren. Popmuziek heeft tevens een einde gemaakt aan de bekendheid van de gemiddelde Japanner met het liederenrepertoire van geisha's. Voor een avond vermaak gaat hij liever naar een bar waar een kortgerokte hostess aan zijn tafel schuift en hij met moderne smartlappen zijn hart kan uitzingen onder begeleiding van de karaoke-machine.

De onbekendheid met de kunsten van geisha's en de hoge kosten om die bekendheid te verwerven, maken dat de vraag naar de diensten van geisha's langzaam maar zeker vermindert. In Kagurazaka, één van de zes geishabuurten in Tokio, zijn nu nog zestig geisha's werkzaam tegen 450 in 1955. Het aantal ryotei is gedaald van tachtig naar vijftien.

De wereld van geisha's is exclusief een wereld van vrouwen die ook de zakelijke kanten van het vak zelf beheren. De vrouwen zijn per geishabuurt georganiseerd en functioneren als een grote, hiërarchische familie. Ze spreken elkaar aan met 'moeder', 'oudere zus' of 'meisje', afhankelijk van de senioriteit. Mannen spelen een bijrol als muziekleraar, kapper en klant. Huwelijk betekent voor een geisha uittreding.

Naast een hiërarchische rangorde binnen een geishagemeenschap bestaat er ook een groot onderscheid tussen exclusieve geishagemeenschappen als Kagurazaka en simpeler plaatsen. In sommige kuuroorden kent men de badgeisha en kan ook seks onderdeel van het dienstenpakket zijn.

Ook binnen exclusieve gemeenschappen bestaan er verhalen over relaties tussen geisha's en hun klanten die verder gaan dan een elegante conversatie. “Ik vroeg een oudere geisha daar eens naar in verband met een schandaal rond een geisha”, zegt Yoko Yamamoto. “Het antwoord was: 'Zoals in elk ander vak zullen er altijd vrouwen zijn die hun lichaam gebruiken om te proberen verder te komen'.”

Langzaam maar zeker raakte Yamamoto dieper verzeild in deze vrouwenwereld - “ik voelde me een archeoloog die niet weet wat hij zal vinden” - en ontmoette de hoogbejaarde Marichiyo. Liefdevol spreekt ze over 'zus-Marichiyo'. “Ze was de grootste geisha van na de oorlog. Gillende fans deden moeite alleen maar een glimp van haar op te vangen.” Twintig jaar na haar terugtreden als geisha besloot Marichiyo in 1994 op 86-jarige leeftijd weer een dansuitvoering te geven. Ze vroeg Yamamoto om dit te fotograferen. “Fans waren kwaad dat ik haar rimpels op de foto's had vastgelegd. Ik durfde niet meer zelf naar haar toe om de foto's te brengen waar ze zèlf om had gevraagd. Later kreeg ik via een andere geisha echter haar boodschap: 'Als je er zelf in gelooft, moet je niets veranderen'.” Niet lang daarna overleed ze.