De uitzetting van de familie Gümüs is onrecht

Het kon niet uitblijven, de verantwoordelijke politici zouden 'met pijn in het hart' zeggen dat staatssecretaris Schmitz 'zich aan de bestaande regels' moet houden en er niet onderuit kan het gezin Gümüs het land uit te zetten, ook al voorziet het in zijn eigen levensonderhoud en is de buurt voor hen in de bres gesprongen. Regels zijn regels.

Het zou van goede smaak hebben getuigd als de woordvoerders van VVD, CDA, D66 en PvdA even hun mond hadden gehouden, want aan obligate verklaringen hebben wij in deze zaak geen behoefte. Het is echter onbillijk hen ervan te verdenken tot een Judaskus bereid te zijn. Het gaat om heel wat anders, namelijk om de normloosheid van een anoniem bureaucratisch apparaat tegenover de morele gevoeligheid van een buurt die het gezin Gümüs van nabij kent.

Max Weber heeft aan het begin van deze eeuw al laten zien dat de bureaucratie per definitie normloos is en dat alleen individuele mensen dragers van de moraal zijn. De Pools-Engelse socioloog Zygmunt Bauman heeft in de stroom boeken die hij de laatste tien jaar over dit onderwerp heeft doen verschijnen, met daarin als hoogtepunt zijn Modernity and the Holocaust, laten zien hoezeer het bureaucratisch denken (de moderniteit) de politiek in de greep heeft gekregen. Het gevolg is dat gevoelens, ook morele gevoelens, niet toelaatbaar worden geacht in de politieke besluitvorming.

Door regelgeving wordt een in principe chaotische wereld geordend zoals een tuin wordt aangelegd: het onkruid eruit, de paden netjes aangeharkt en niemand erbuiten. Regels geven aan wat er in de samenleving hoort en wat er niet in hoort, wat weg moet en wat blijven mag.

In een bureaucratie is het onvermijdelijk dat mensen achter de regels verdwijnen. Regels wissen het gelaat van de Ander uit (Levinas). Regels bepaalden dat voor de oorlog Duitse joden slechts beperkt in Nederland werden toegelaten, dat in de oorlog de ambtenarij loyaal meewerkte om alle joden naar Westerbork en verder te transporteren en dat IG Farben het gas leverde waarmee de Endlösung gerealiseerd kon worden. Regels zullen ook bepalen welke erfgenamen van vermoorde joden zullen worden uitgesloten van het recht op een bij banken ondergebrachte nalatenschap.

Bauman beweert niet dat de moderniteit de Holocaust heeft veroorzaakt, alleen dat zij deze heeft mogelijk gemaakt. Zonder een perfect functionerende bureaucratie ging het niet.

Als ik bureaucratische regelgeving in verband breng met de Holocaust, beweer ik niet dat het uitzetten van de familie Gümüs daarmee te vergelijken valt. Daar is geen sprake van. Het gaat om wat anders, namelijk dat een bureaucratie alleen via regelgeving kan functioneren en niet in staat is genade voor recht te laten gelden. Daarom en daarom alleen vormen regels voor politici de hoogste wijsheid. Hun persoonlijke bewogenheid en morele gevoeligheid doen er niet toe en mogen er niet toe doen.

Als het zo uitkomt kunnen politici - in het algemeen bestuurders - even laten blijken dat ze niet van enig gevoel verstoken zijn. Vandaar die 'pijn in het hart'. Maar dat heeft geen consequenties, de pijn duurt maar even en de familie Gümüs wordt het land uitgezet. De betrokken ambtenaren zullen heel vriendelijk zijn, want dat wordt hen tegenwoordig geleerd. Maar dat verandert niets aan de beslissing: vader Gümüs en je gezin, wegwezen jullie!

De buurt heeft lak aan regels. De buurt kent het gezin Gümüs beter dan de regels. In de buurt is het besef van rechtvaardigheid en moraliteit nog ongeschonden.

In de moderniteit moet de ethiek het niet hebben van de bureaucratie, maar van individuele mensen, die spontaan reageren als er onrecht geschiedt. Want hoe dan ook, de uitzetting van de familie Gümüs is onrecht, ook al is zij conform de regels.