Machtsgreep tegen Gingrich verzwakt Republikeinen

WASHINGTON, 21 JULI. Na een mislukte machtsgreep binnen de Republikeinse partij heerst er grote verwarring en diep onderling wantrouwen bij de Republikeinen in het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden. Door eigen toedoen heeft de partij, die de meerderheid heeft in beide huizen van het Congres, haar onderhandelingspositie ten opzichte van president ernstig verzwakt.

Achter gesloten deuren blijkt zich de afgelopen weken in de Republikeinse leiding een drama van Shakespeareaanse allure afgespeeld te hebben. Niet alleen een groepje rebellen zwoer samen om de omstreden Newt Gingrich als voorzitter van het Huis van Afgevaardigden van zijn troon te stoten. Ook de mannen die samen met Gingrich het leiderschap van de Republikeinen in het Huis vormen waren bij het complot betrokken. En zelfs de voornaamste vertrouweling van Gingrich, de veelbelovende jonge politicus Bill Paxon, zaagde aan de poten van zijn stoel.

Paxon, voor veel Republikeinen de beste kandidaat om Gingrich op te volgen, is het eerste slachtoffer van de broedertwist. Nadat het complot was uitgekomen zag hij zich donderdag gedwongen om zijn positie in de top van de partij op te geven. Maar het lijkt onvermijdelijk dat er meer koppen zullen rollen. Na de afgeslagen coup heeft Newt Gingrich zijn positie als voorzitter van het Huis van Afgevaardigden weliswaar weten te behouden. Maar als hij een nieuwe machtsgreep wil voorkomen, zal hij zich moeten ontdoen van zijn adjudanten - die stuk voor stuk ontmaskerd zijn als halve of hele samenzweerders.

Handenwringend moeten de Republikeinen aanzien hoe hun onderlinge geruzie roet in het eten dreigt te gooien bij wat hun grote politieke triomf van deze zomer had moeten worden. Eindelijk leek het Congres op het punt te staan om een akkoord met president Clinton te sluiten over twee langgekoesterde Republikeinse verlangens: belastingverlaging en een kloppende begroting. Het waren twee belangrijke programmapunten van het 'Contract met Amerika', het politieke programma waarmee de Republikeinen onder leiding van Gingrich in 1994 voor het eerst in veertig jaar weer de meerderheid in Huis en Senaat veroverden.

Maar het is de vraag of Gingrich, nu hij in eigen kring ernstig beschadigd en verzwakt is, de gevoelige onderhandelingen met het Witte Huis nog wel kan afronden met een akkoord dat acceptabel is voor zijn partijgenoten. De verdenking dat hij Clinton al te gemakkelijk tegemoet komt om in deze penibele tijden niet helemaal met lege handen te staan, ontneemt voor veel Republikeinen al bij voorbaat de glans aan zo'n akkoord.

Over de precieze toedracht van de mislukte paleisrevolutie bestaat nog veel onduidelijkheid, maar zeker is dat er vergaande plannen bestonden om Gingrich te wippen. De voorzitter van het Huis heeft een zeer slecht imago bij de kiezers, waar Democraten bij de afgelopen verkiezingen dankbaar op inspeelden en waarmee Republikeinen met het oog op de Congresverkiezingen van 1998 erg in hun maag zitten. Daarnaast heeft Gingrich deze winter moeten toegeven dat hij het Huis van Afgevaardigden in opspraak heeft gebracht door bij een onderzoek naar de financiering van zijn campagne niet de volledige waarheid te spreken - waarvoor hij formeel is berispt. Maar wat zijn aanzien bij een aantal Republikeinse Afgevaardigden vooral heeft verzwakt, is zijn bereidheid om met het Witte Huis compromissen te sluiten. De conservatieve stoottroepen van de 'Republikeinse revolutie', die Gingrich in 1994 zelf in gang zette, geloven dat hun voorman veel te inschikkelijk is geworden.

Op 9 juli stond de broeiende opstand op de agenda van een geheime bijeenkomst van de hele Republikeinse top in het Huis, minus Gingrich zelf. Meerderheidsleider Dick Armey was van de partij, de invloedrijke bewaker van de partijdiscipline (whip) Tom DeLay, John Boehner, de man die zorgt voor de contacten met de partijgenoten in de Senaat, en ten slotte Paxon, door Gingrich persoonlijk gepromoveerd tot gespreksleider bij bijeenkomsten van de partijtop. De volgende avond kwam DeLay bijeen met twintig opstandige conservatieve Afgevaardigden die van Gingrich af wilden. DeLay zou volgens sommigen van hen hebben toegezegd de coup te steunen. De hele leiding zou erachter staan. DeLay ontkent dat.

Het plan was om Gingrich voor de keuze te stellen: terugtreden, of het aan laten komen op een soort interne motie van wantrouwen - een ongebruikelijke procedure in het Amerikaanse systeem. DeLay zou zijn collega's in de top later die avond hebben bericht dat de twintig rebellen Paxon hadden gekozen als opvolger van Gingrich, en niet Armey, die in rang de tweede man is. Armey heeft die nacht volgens eigen zeggen biddend met zijn vrouw doorgebracht, om zijn medesamenzweerders de volgende ochtend te laten weten dat hij de coup uit morele overwegingen uiteindelijk toch niet kon steunen. Woedende rebellen beweren dat Armey terugkrabbelde toen hij inzag dat Gingrich' positie aan zijn neus voorbij zou gaan.

Het hele weekend is in de politieke praatprogramma's op de televisie geharreward over de vraag wie nu wel en niet bij de samenzwering betrokken was. DeLay, Boehner en Armey zeggen dat ze alleen probeerden met de opstandelingen in gesprek te komen om te zien wat er broeide. Paxon spreekt van een groot misverstand. En Gingrich blijft zeggen dat de Republikeinen als team opereren.

Wat Gingrich voorlopig redt, is zijn populariteit onder veel gewone Afgevaardigden, die niet vergeten zijn dat ze hun zetel vooral danken aan hem, aan zijn visie, zijn doorzettingsvermogen en niet te vergeten zijn grote talent om fondsen te werven. Het is om die laatste kwaliteit dat Gingrich ook zou overwegen om zich kandidaat te stellen voor de presidentsverkiezingen van het jaar 2000, ongeacht zijn lage populariteitscijfers in opiniepeilingen.

Bill Paxon is voorlopig van het toneel verdwenen, maar zijn carrière hoeft niet voorbij te zijn. Hij zei gisteren weliswaar met grote stelligheid dat hij niet geïnteresseerd is in de positie van Gingrich, maar twee partijgenoten brachten zijn naam toch meteen al weer als beste mogelijkheid naar voren. Terwijl de andere samenzweerders, nu de coup mislukt is, weer bij Gingrich in de gratie proberen te komen, is Paxon als eerste teruggetreden uit de kring van de leider. Stilzwijgend heeft hij zich zo opgeworpen als het voor de hand liggende alternatief.