Een vlinder op de rug van een hagedis

Tahar Ben Jelloun: De eerste liefde is altijd de laatste. Vertaling Maria Noordman. De Geus, 169 blz. ƒ 39,90

Tahar Ben Jelloun: La nuit de l'erreur. Editions du Seuil, 313 blz. ƒ 51,25

Op één van de laatste bladzijden van La nuit de l'erreur zit Salim op het terras van het Café de la Falaise in Tanger. Hij kijkt over zee naar de horizon in de hoop een fantastisch verhaal te zien verschijnen 'van woorden en beelden, bedekt met algen en schuim, dat moet opdrogen op de plank waar alles wordt geschreven en gedrukt, om daarna weer te verdwijnen in de vergetelheid.' Dan ziet hij een bij afkomen op de suiker in zijn glas muntthee:'Hij draait erom heen, valt erin, hij propt zich ermee vol en tolt in het rond'.

Het is een beetje het traject dat de lezer zojuist heeft afgelegd. Die lezer heeft een hoofd vol met verhalen. Hij is verzadigd met dromen en nog dronken van de sprookjesachtige fantasieën die zojuist aan zijn geestesoog voorbij zijn getrokken. Hij heeft, door de tijd heen, meegeleefd met vrouwen en mannen die niets van elkaar begrepen, met kinderen die zich thuis voelden tussen de wolkenbewoners en met oude wijzen die zich voorbereidden op de dood. Hij heeft kennisgemaakt met vertellers, waarzeggers en handlezers. Hij heeft gehoord van het Water der Vergetelheid, de Grot van de Gehangene, de Bron van de Tijd, de Eeuwige Slaap en de Vijf Takken van de Hand. Hij heeft, kortom, verkeerd in het literaire domein waar Tahar Ben Jelloun heer en meester is.

De Marokkaanse schrijver (1944), die al zesentwintig jaar in Parijs woont, heeft ruim twintig titels op zijn naam staan. Hij schreef poëzie, novellen, toneelstukken en een tiental romans, waaronder La nuit sacrée, waarvoor hij in 1987 de prix Goncourt kreeg. Ben Jelloun staat, naar eigen zeggen, met één been in de westerse en met het andere in de Arabische wereld. Europeanen zouden maar weinig begrijpen van de wetten en gebruiken uit de Arabische wereld. Met zijn werk streeft hij er dan ook naar een brug te slaan tussen de twee culturen.

Voortdurend analyseert Ben Jelloun de emigrantenproblematiek in Frankrijk en hij schroomt ook niet stelling te nemen in allerlei actuele politieke vraagstukken. Begin dit jaar bijvoorbeeld spraken de Rushdie Comités hun verontrusting uit over de vertraging die was opgetreden in de dialoog met Iran,over de opheffing van de fatwa die acht jaar geleden over Salman Rushdie werd uitgesproken. Prompt verscheen in de recente roman van Tahar Ben Jelloun, La nuit de l'erreur, een imaginaire brief van één van zijn personages aan de ter dood veroordeelde auteur. 'Hoe moeten we u redden? Hoe moeten we de scheppingsvrijheid laten zegevieren over het politieke cynisme? De Arabische wereld flirt met chaos. Godsdienst wordt de hartstocht van degenen die niets meer bezitten. De olie leidt tot decadente misère. De lijkwade van het fanatisme ligt al klaar om over onze huizen te worden uitgespreid, voor het geval de overwinning wordt behaald door onwetende, wrede mensen die dichters een schot in de nek toedienen.'

Dat je als lezer eigenlijk nauwelijks verbaasd bent over zo'n eigentijdse, geëngageerde passage middenin een Arabisch vertelmozaïek, bewijst hoe elastisch het proza van Ben Jelloun kan zijn. Midden in het mozaïek van La nuit de l'erreur bevindt zich Zina, een vrouw die door mannelijk geweld verwekt werd tijdens de Nacht van de Dwaling, 'een nacht die niet op de kalender zou moeten voorkomen, verbonden met het Kwaad'. Bovendien is Zina geboren op de sterfdag van haar grootvader. Wat een feestdag moest zijn, werd een rouwdag. Wat een gelukkig leven had kunnen zijn, werd een leven verbonden met het kwaad, vol wraak en haat. Door haar minnaars eerst te verleiden en hendaarna in het ongeluk te storten, wreekt Zina zich op de mannen die de oorzaak zijn van haar ellende. Op allerlei manieren proberen de afgewezen, vernederde minnaars zich van hun fascinatie voor haar te ontdoen. Een schrijver raadt één van hen aan de pen ter hand te nemen, omdat 'je het beste van een vrouw afkomt door haar verhaal op te schrijven. Met de pen kun je haar uitbannen. In een roman kun je met twee of drie vrouwen afrekenen. Maar het meest praktisch, en ook het snelst, is het korte verhaal'.

Zouden de éénentwintig korte verhalen uit de bundel De eerste liefde is altijd de laatste dan evenzovele afrekeningen met vrouwen zijn? Het is niet ondenkbaar, aangezien het boek gaat over wat de auteur zelf als het belangrijkste onderwerp van zijn werk beschouwt: de liefde en de vele varianten van de relatie tussen mannen en vrouwen. Misverstanden in de liefde nemen de vorm aan van metaforen, obsessies, dromen of sprookjes. Het is als het ware een symfonie van stemmen, waarin alle partituren van de liefde samenkomen, totdat alle mogelijke varianten vertolkt zijn.

De lezer wordt er meteen aan herinnerd dat Ben Jelloun in eerste instantie een dichter is, die urgente gevoelens of gedachten graag in een paar snel neergeschreven zinnen onder woorden brengt. Over een verliefde man schrijft hij bijvoorbeeld dat hij 'verbijsterde woorden stamelde, lettergrepen die als kiezelstenen in een ravijn vielen, nauwelijks gedachte gebeden, een stroom aan herinneringen die hun licht verloren, een marmeren standbeeld dat over een zandvlakte liep, een gevleugeld paard dat tussen twee obelisken gevangenzat, een kind dat flesjes zand in allerlei kleuren uitdeelde aan voorbijgangers, een vlinder op de rug van een hagedis, een beetje zuidenwind, een handvol zand in je mond en een immense behoefte aan eenzaamheid.'

Mooi is ook het eerste, verrassende verhaal waarin een rijke sjeik schaamteloos denkt te kunnen profiteren van de charmes van een zangeres, die hem echter en plein public vernedert. Jaren later, als zij wereldberoemd is geworden en uiteindelijk haar jawoord geeft aan een jongeman die haar lang het hof heeft gemaakt, slaagt de sjeik erin op geraffineerde wijze wraak te nemen.

Amusant, voor een westerling althans, zijn de verhalen waarin Arabische mannen uiting geven aan hun angst voor de vrouwen van Parijs. Ze lopen zo zelfverzekerd door de stad. Hebben zij het misschien op 's mans eer of of 's mans ondergang voorzien? Hoe het ook zij, Tahar Ben Jellouns visie op de liefde tussen man en vrouw is niet erg zonnig. Op zijn best helpen ze elkaar te leven. Maar, zo besluit het laatste verhaal, 'alleen de dood is rimpelloos'.

Tahar Ben Jelloun is en blijft een hartstochtelijk écrivain public, een woordvoerder van zijn volk, een getuige van zijn tijd, een verhalenverteller die de cultuur en de geschiedenis van zijn land levendig houdt. Zowel met zijn laatste roman als met zijn meest recente verhalenbundel heeft de auteur weer felgekleurde glas-in-lood vensters opengezet, die een fascinerend uitzicht bieden op de Marokkaanse samenleving.