Vreemde seizoenen; Zeventiende-eeuwse kopergravures blijken gezondheidskalender

Vier fraaie kopergravures, uit de zeventiende eeuw en barstensvol informatie, hebben na onderzoek vanuit diverse gezichtspunten hun geheimen prijsgegeven. 'Ze bieden zekerheid in een wankele wereld.'

Horstmanshoff, H.F.J., The Mysteries of the Four Seasons. The Hippocratic Tradition in the 17th Century. In: Hippokratische Medizin und antike Philosophie. Georg Olms AG. Hildesheim, 1996. ISBN 3 487 10037 1. De Vier Seizoenen zijn op het Internet in detail te bezichtigen:http://dorothy.mc.duke.edu/ experimental/4demonew.html

HOE SIR D'ARCY POWER (1855-1941) er de hand op kon leggen zal mogelijk altijd een raadsel blijven. Hij schreef noch zei er ooit iets over. Maar in 1923 waren ze in zijn bezit: vier zeer oude kopergravures. D'Arcy Power liet ze soms aan anderen zien. Aan verzamelaars van oude anatomische prenten bijvoorbeeld; het aanleggen van dergelijke collecties was in de jaren twintig erg in zwang. Bij gelegenheid van D'Arcy Powers logeerpartij bij de Nederlandse arts J.G. de Lint in Herwijnen is die wellicht een van de uitverkorenen geweest. De Engelse arts L. Crummer, groot kenner en verzamelaar van aderlaatkalenders, heeft de gravures zeker kunnen bekijken. In 1925 meldde hij dit in de Annals of Medical History. Crummer was er wég van.

Dat is alleszins begrijpelijk. Op elke gravure staan, tegen een achtergrond die een werelddeel voorstelt, mensen afgebeeld in opeenvolgende levensfasen. Op de eerste prent een foetus en drie kinderen van verschillende leeftijd, op de tweede een jong volwassen man en vrouw, op de derde een rijp volwassen man en een zwangere vrouw en op de laatste een bejaarde man en vrouw. Op de foetus en het jongste kind na hebben alle afgebeelde personen een urinaal in de hand. Verschillende delen van de prenten kunnen worden opengeklapt (volvelles), waarna anatomische details of andere zaken verschijnen. De levensfasen zijn gekoppeld aan de vier seizoenen en de afbeeldingen dragen de namen: Ver (lente), Aestas (zomer), Autumnus (herfst) en Hyems (winter).

VEILING

Niets was er over deze prenten bekend, zelfs een datering ontbrak. Hoewel het om kopergravures gaat - en dus verwacht mag worden dat een serie afdrukken werd beoogd - is tot nu toe geen enkel ander exemplaar opgedoken. Na het overlijden van D'Arcy Power werd diens bibliotheek geveild door Sotheby. De Medical Centre Library van Duke University (North Carolina, USA) kocht de prenten aan en sindsdien maken ze deel uit van de zogenoemde Trent Collection. Omdat men begon te denken aan een Nederlandse oorsprong werden in 1988 foto's van de gravures, vergezeld van een verzoek tot identificatie, verzonden naar het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie in Den Haag. De zoektocht aldaar leverde geen resultaat op. Via het Leidse Museum Boerhaave kwamen de foto's uiteindelijk terecht bij mevrouw prof.dr. A.M. Luyendijk-Elshout, hoogleraar geschiedenis van de geneeskunde.

Haar nieuwsgierigheid was onmiddellijk gewekt. Met Duke University werd overeengekomen dat Luyendijk-Elshout een wetenschappelijke studie naar de prenten zou uitvoeren. Een analyse van de afbeeldingen was het eerste doel. In 1989 kwam een nieuwe, betere set foto's beschikbaar en kon het werk beginnen. Luyendijk-Elshout merkte toen snel dat zij de klus niet alleen zou kunnen klaren. Daarvoor bleek de informatie op de prenten te veel en te divers. Naast anatomie staan er namelijk Griekse en Latijnse teksten op, astronomische en astrologische gegevens, afbeeldingen van planten en alchemistische symbolen. Luyendijk-Elshout zette zich daarom aan de formering van een multidisciplinair onderzoeksteam. De resultaten van de naspeuringen worden op dit moment bij uitgeverij E.J. Brill drukklaar gemaakt.

Afgaand op het uiterlijk dateerde men de prenten op zestiende- of zeventiende-eeuws. Dat moest natuurlijk preciezer. De antiquair en kenner van oude prenten Th. Laurentius werd gevraagd naar het gebruikte papier te kijken. Hij vond stukjes van een watermerk dat hem bekend voorkwam: een narrenkap. Oudhistoricus prof.dr. H.F.J. Horstmanshoff: “Dit watermerk was volgens Laurentius tussen 1680 en 1690 in Frankrijk gebruik. Waarschijnlijk zijn de prenten dus ergens in die periode gedrukt. Maar dat wil niet zeggen dat de gravures toen ook werden bedacht en vervaardigd. Laurentius wees er ook op dat de prenten zijn gemaakt van afgesleten platen.”

De vondst van het watermerk was belangrijk genoeg, maar veel schoot men er in eerste instantie niet mee op. Dan beloofde de horoscoop die links onder op Autumnus werd ontdekt meer. Daar staan plaats en datum bij: Bononiae (Bologna, Italië), 22 mei 1605. Misschien verschafte dit een clou voor de identiteit van degene voor wie de prenten mogelijk waren bedoeld. Dr. R.H. van Gent, astronoom en verbonden aan Museum Boerhaave, kreeg een belangrijke aanwijzing van de Bolognese astrologie-deskundige professor M. Cavazza: kijk eens in het werk van Giovanni Antonio Magini. Deze astroloog (1555-1617) doceerde vanaf 1588 in Bologna. Inderdaad kon Van Gent de horoscoop traceren. Magini had hem opgenomen in zijn leerboek voor medische astrologie. Dr. F.G. Schlesinger: “Het was het verhaal van een bisschop van Ravenna die zijn benoeming vierde met overvloedige drank en eten. Hij werd daarna hondsziek, zo verschrikkelijk dat de artsen dachten dat hij het niet zou overleven. Ze keken somber. Maar toen kwam de sterrenman, en dan krijg je een verhaal dat wij niet kunnen snappen: Venus stond in het huis van Mars, in die en die conjunctie was het mis en in het zevende huis was de zaak weer in orde. De bisschop ging het wel overleven. En zie, natuurlijk had de sterrenman gelijk.” Magini gebruikte de horoscoop dus als schoolvoorbeeld. Een leuke vondst voor de onderzoekers, maar tegelijk een doodlopend spoor.

BLOEDVOORZIENING

Het niveau van wetenschap dat de gravures weerspiegelden moest ook een indicatie voor hun ouderdom kunnen zijn. Opnieuw Van Gent wist hier een belangrijke aanwijzingen te vinden. De afgebeelde sterrenhemels verschillen van de kaarten die Plancius tussen 1592 en 1594 uitbracht, maar komen volgens Van Gent overeen met de inzichten die J. Hondius tussen 1598 en 1601 publiceerde. Verder kwam uit de studie van anatomische details die onder de volvelles zitten - en die ook in de meeste gevallen herleid konden worden naar vroeg zeventiende eeuwse boeken - nog een punt van houvast voor de datering te voorschijn. Een aanzienlijk later punt. Luyendijk-Elshout: “Het gaat om de Circulus Willisii. Die speelt een belangrijke rol in de bloedvoorziening van de hersenen. Thomas Willis, hij leefde van 1621 tot 1675, ontdekte deze kring van bloedvaten. In 1664 werd de cirkel van Willis afgebeeld in een 'atlas' van de hersenen, geïllustreerd door Christopher Wren en Richard Lower. En deze cirkel, getekend naar dit voorbeeld, staat op een van de volvelles van de prent Ver afgebeeld.”

Met die anatomie is iets opmerkelijks aan de hand. Naast dit soort modernere inzichten - moderner dan de eerste helft van de zeventiende eeuw - komt de anatomie op veel andere punten gebrekkig over. Nog nooit zulke beroerde anatomie gezien, aldus Luyendijk-Elshout. Er zitten zelfs grove fouten in. De vrouw bijvoorbeeld die op de prent Hyems het graf in stapt, draagt het bloedvaten-patroon van een teelbal op haar lichaam.

De zeventiende eeuw zag de geleidelijke afkalving van de oude wetenschap die terugging op Grieken als Plato en Aristoteles. Ook de antieke geneeskunde werd opgedoekt. Maar op de gravures is weinig van deze omwenteling zichtbaar: de ideeën van Plato en Aristoteles zijn er springlevend. Ze worden stripverhaal-achtig verbeeld op Autumnus. Bijna alle figuren hanteren verder het pisglas, terwijl veel artsen piskijkerij al in het begin van de zeventiende eeuw afschilderden als kwakzalverij. Het is de tijd waarin de grondslagen van de moderne chemie worden gelegd, maar er staan tal van alchemistische elementen op de prenten afgebeeld. Daarbij treedt het symbool 'vat' het meest op de voorgrond, in het genoemde urinaal en bijvoorbeeld in de buik van de zwangere vrouw. De astrologie is ook ruim vertegenwoordigd en de afgedrukte teksten geven uitsluitend opvattingen weer uit de antieke geneeskunde.

Schlesinger: “Er zijn onder meer citaten opgenomen afkomstig uit de Aforismen van Hippocrates en deze uitspraken zijn gegroepeerd naar de jaargetijden. Zo vind je dus op de prent van het voorjaar de waarschuwing dat je je warm moet kleden omdat er nog koude dagen komen. En op de zomer-prent staat dat je mensen nu niet krachtdadig moet laxeren. Ze verliezen dan immers veel vocht en kunnen daar heel ziek van worden.” Horstmanshoff: “We hebben in dit verband ook naar het Latijn gekeken. De Aforismen van Hippocrates zijn ontzettend vaak vertaald. De zinnen waren zo bekend dat iedere arts ze bijna uit het hoofd kende. De kunst is lang, het leven kort, het ogenblik vluchtig, enzovoort. Het zou aardig zijn geweest als we hadden kunnen herleiden welke vertaling de maker heeft gebruikt. We zouden er dan weer een datering bij hebben. Dat lukte niet. Er zijn gewoon te veel vertalingen gemaakt.”

“Een gezondheidskalender”, stelt Schlesinger samenvattend, “Eentje gemaakt op het breukvlak tussen twee tijdperken in de medische wetenschap.” Horstmanshoff vult aan: “Je zou haast zeggen: een opzettelijk blik terug om het oude vast te houden en om zekerheid te bieden in een wankelende wereld. Zo komt het over.” Luyendijk ten slotte: “In de tijd waarin ze zijn ontstaan, we denken in het midden van de zeventiende eeuw, bestond er onder geleerden ook een historiserende mode. Dat deden ze graag. Historismus. En terugkijken, dat doen de prenten. Met een paar ontsnappingen zoals die cirkel van Willis. Heel gek.”

Een vraag waar het onderzoeksteam zich vanzelfsprekend ook op toelegde was: wie heeft het gedaan? In dit verband konden de bibliotheek van de betrokkene en zijn intellectuele wereld voor een groot deel worden gereconstrueerd. Maar het ultieme antwoord blijft men schuldig. Naast de bedenker glippen - als dat verschillende personen waren - ook de maker, een eventuele opdrachtgever en de mogelijk geportretteerden door de vingers van het onderzoeksteam. Voorlopig nog.