Dai-itchi moet afpersers weren

Het Japanse effectenhuis Nomura en de Dai-ichi Kangyo Bank betaalden jarenlang sokaiya - afpersers - om hun aandeelhoudersvergadering - sokai - niet te verstoren. Veertien topfunctionarissen van beide bedrijven zijn inmiddels gearresteerd.

TOKIO, 28 JUNI. Eén aandeelhouder weet uiteindelijk met zijn vraag president Kondo van de door schandalen geplaagde Dai-ichi Kangyo Bank (DKB) even uit zijn evenwicht te brengen tijdens de aandeelhoudersvergadering. Op vragen over de illegale betalingen aan afpersers heeft het bestuur zich voorbereid, maar niet op de vraag van een oudere man: “Ik ben vanmorgen speciaal per trein uit de provincie gekomen. Sommige gezichten van u ken ik wel van televisie, maar kunnen al die andere bestuursleden zich niet ook eens voorstellen?” Nederig komt de president aan die wens tegemoet.

Aandeelhoudersvergaderingen zijn in Japan normaal gesproken besloten bijeenkomsten, de pers hoeft niet aan te kloppen. Maar schandalen blijken in het huidige tijdsgewricht een positieve invloed te hebben. Een recordaantal van 13 bedrijven betrachtte dit jaar 'een vorm' van openheid. Vorig jaar was het handelshuis Sumitomo - destijds betrokken in een schandaal rond koperhandel - de nieuwe naam in dit lijstje. Dit jaar zijn de nieuwkomers het effectenhuis Nomura, de DKB en het warenhuis Takashimaya: alle drie zijn verwikkeld in schandalen rond afpersers. De enkele andere bedrijven die al langer openheid betrachten zijn sterke, onafhankelijke bedrijven als Toyota, electronicagigant Matsushita en telecombedrijf NTT.

Zodoende staan op vrijdagochtend al vroeg de zendwagens van alle zes grote Japanse televisiezenders naast het hoofdkantoor van de Dai-ichi Kangyo Bank geparkeerd. Enkele honderden journalisten zijn op de unieke gebeurtenis afgekomen. Onwennig met deze openheid staan bankmedewerkers niet alleen bij de ontvangstbalie, maar ook bij elke lift, deur en brandtrap om te zorgen dat journalisten niet zomaar door de bank gaan zwerven of in de buurt van de vergadering zelf komen.

De DKB is ontstaan uit een fusie van onder meer de Dai-ichi Bank, de 'Nr.1 Bank' hetgeen wil zeggen dat het de oudste commerciële bank is van het land. De DKB is zodoende een prestigieuze instelling in het statusbewuste Japan. Het hoofdkantoor ligt aan een park in het hartje van Tokio en trots torent het uit boven de regeringsgebouwen aan de overkant van het groen. De hogere etages bieden een mooi uitzicht op keizerlijk paleis en parlement. In deze omgeving drukten dus criminelen jarenlang hun stempel op de aandeelhoudersvergadering.

Dit jaar kon de pers in een aparte ruimte via monitoren de vergadering volgen, maar “om redenen van privacy” blijven de aandeelhouders buiten beeld. De vraag blijft of dit in het belang van de aandeelhouders zelf is of juist van de bank. Op de monitor komen leden van de raad van bestuur een voor een binnen en maken een strakke buiging richting aandeelhouders in de zaal. De stijfheid van het geheel geeft eerder de indruk van een keizerlijke audiëntie dan van een zakelijke bijeenkomst. Tot precies tien uur staart men strak de zaal in. President Kondo begint vervolgens met een uitleg over de illegale praktijken, waardoor inmiddels tien functionarissen van de bank, waaronder drie vice-presidenten, zijn gearresteerd. Juist op deze dag van de aandeelhoudersvergadering heeft de politie bovendien twee voormalige voorzitters van het bedrijf opgetrommeld voor verhoor. Binnen de bank heerste volgens Kondo “een atmosfeer waarin men deed alsof men niets zag”. Viermaal buigt het voltallige bestuur diep het hoofd in “welgemeend excuus”.

Drie punten staan op de agenda: goedkeuring van de jaarrekening en benoeming van nieuwe bestuursleden en accountants. “Graag applaus als u instemt”, zegt Kondo en het applaus volgt welhaast automatisch. Het lijkt alsof het schema van vorig jaar kan worden gehaald, toen niemand een vraag stelde en de vergadering binnen dertig minuten voorbij was. Maar bij het laatste punt, de benoeming van accountants, vraagt iemand het woord. Gezien de illegale betalingen die het bedrijf aan afperser Koike heeft gedaan wil de spreker graag weten wat de accountants in het verleden nu eigenlijk bij het bedrijf hebben uitgevoerd. Een uur van ontevreden vragen volgt. Men wil de garantie dat het huidige bestuur brandschoon is en connecties met criminelen afzweert. Op beide punten krijgen de ruim 1.600 aandeelhouders die zijn gekomen, drie keer zoveel als een jaar eerder, hun zin.

Op deze manier werd gisterochtend bij 2.355 Japanse bedrijven om tien uur precies het startschot voor de aandeelhoudersvergadering gegeven. Tachtig procent van de vergaderingen was binnen een half uur voorbij, maar 'besmette' bedrijven hadden het moeilijker. Effectenhuis Nomura spande de kroon met een vergadering van drieëneenhalf uur. Nomura betrachtte dit jaar 'openheid' door tijdens de vergadering via het internet informatie te verspreiden. Over de illegale praktijken van Nomura zei een aandeelhouder van het bedrijf na afloop woedend voor een televisiecamera: “Als dit soort idiote dingen voortduren dan zakt toch de prijs van mijn aandelen”. Een oudere man reageerde laconieker: “Het is zo'n verrot bedrijf, dat wilde ik wel eens zien.”

Bedrijven houden hun aandeelhoudersvergadering precies tegelijkertijd om de activiteiten van sokaiya lastiger te maken. Ze kunnen nu eenmaal niet overal tegelijk zijn. Maar de relatie met afpersers is niet altijd ten nadele van Japanse bedrijven geweest. In de jaren vijftig en zestig was het petrochemische bedrijf Chisso verwikkeld in een schandaal rond kwiklozingen. Vergiftiging eiste in het stadje Minamata honderden slachtoffers maar het bedrijf ontkende elke verantwoordelijkheid. Slachtoffers kochten in 1970 aandelen om de bazen in eigen huis met hun daden te confronteren. Het bedrijf schakelde criminelen in om de 'orde te bewaren' bij de aandeelhoudersvergadering. Dankzij deze 'orde' was de vergadering in vijf minuten voorbij. Een jaar later liet de directie de klagende slachtoffers, aandeelhouders in het bedrijf, simpelweg tijdens de vergadering het ziekenhuis in slaan door criminelen.

Daarnaast zegt een bedrijfsanalist die anoniem wil blijven, dat functionarissen op de weg naar de top ook zelf informatie doorspelen aan afpersers, om concurrenten uit te schakelen. Het senioriteitssysteem is nog altijd bij de meeste bedrijven gebruikelijk. De DKB benoemde gisteren 21 nieuwe leden in de raad van bestuur. Zonder uitzondering zijn deze tussen 1942 en '46 geboren en tussen 1965 en '69 door het bedrijf aangenomen.

De bedrijven hebben geen enkele behoefte aan openheid of verrassingen, en de uitslag van de vergadering staat feitelijk niet ter discussie. Eén van de grondprincipes om in Japan iets voor elkaar te krijgen is niet voor niets nemawashi - 'om de wortel heen draaien', ofwel: alle belanghebbenden polsen voordat een voorstel wordt ingediend. Maar bij nemawashi is slechts mogelijk bij vaste aandeelhouders, niet bij een anonieme investeerder die net een pakket aandelen heeft gekocht. De geheimzinnigheid wekt steeds meer kritiek. Eén tv-station bracht gisteren haar berichtgeving onder het motto: “Is een aandeelhoudersvergadering van aandeelhouders mogelijk?”