Winnaars en verliezers in de finale van Paars

Referendum, OV-jaarkaart, Securitel - in de laatste vergaderdagen van de Tweede Kamer tuimelden de problemen over elkaar heen. Winnaars en verliezers van een week vol politieke drukte.

DEN HAAG, 27 JUNI. Het Binnenhof was de afgelopen dagen het decor van een spektakelstuk: De Laatste Dagen van Paars. De laatste dagen voor de vakantie wel te verstaan, want na het zomerreces regeert het kabinet gewoon verder. PvdA, VVD en D66 hebben tot en met vannacht op het scherpst van de snede gevochten, maar ze hielden hun coalitie in tact.

Over het referendum - een kroonjuweel van D66 - werd een compromis gevonden nadat de Democraten binnenskamers met een crisis hadden gedreigd. De OV-jaarkaart voor studenten - een gruwel voor de VVD - is voor finale behandeling doorgeschoven naar een volgende regeerperiode nadat het kabinet weigerde zijn veel gekritiseerde voorstel te wijzigen. En wat Securitel betreft, bij die ingewikkelde kwestie zijn zoveel schuldigen dat behalve de oppositie niemand er politieke consequenties aan wil verbinden.

Toch liep de links/liberale samenwerking de afgelopen dagen schade op. Voor het eerst in deze kabinetsperiode dreigde één van de partijen - D66 - onomwonden met een crisis. En opnieuw - na het Navo-debat van enkele maanden geleden - speelde de VVD het spel zeer hard. Bijna oppositioneel gedroegen de liberalen zich deze keer tegenover onderwijsminister Ritzen.

Doordat de Tweede Kamer vanaf vandaag twee maanden met reces is, kreeg de laatste vergaderdag het karakter van een marathonziting. Alleen al daardoor liep de spanning op. Nog even gauw moest worden gestemd over meer dan veertig moties. “Er hangt een raar sfeertje”, constateerde Kamerlid Bakker (D66). Wie zijn, een jaar voor de verkiezingen, de winnaars en verliezers van een weekje werken tegen de deadline?

Vice-premier Dijkstal (Binnenlandse zaken, VVD) verspeelde afgelopen week veel krediet. Hij bleef lang passief in de hoogoplopende ruzie tussen VVD en D66 over het lokale referendum. Niet de sturende hand van Dijkstal, maar een crisisdreigement door Van Mierlo bracht de partijen in deze kwestie uiteindelijk bij elkaar.

Minister Ritzen (Onderwijs, PvdA) overleefde een motie van afkeuring, maar geniet bij de VVD weinig sympathie meer. “Wij zullen niet om het hoofd van minister Ritzen vragen”, zei VVD-leider Bolkestein vannacht. De liberalen blijven de 'spilzuchtige' bewindsman wel argwanend volgen. Ritzen won het debat over de OV-jaarkaart, maar zijn relatie met de Kamer is akelig sleets geworden. De VVD accepteerde dat het kabinet haar motie om het OV-contract niet uit te voeren naast zich neerlegde. De minister overleefde daarna een motie van afkeuring, die de VVD, zoals afgesproken binnen de coalitie, niet steunde. De formele beleefdheden werden nog wel uitgewisseld, maar na een stortvloed van kritiek klonk het geroutineerde dankwoord van de minister als een afgesleten mantra.

Het Securitel-duo Wijers (Economische zaken, D66) en Sorgdrager (Justitie, D66) kwam deze week niet in de problemen. Zij traden de Kamer assertief tegemoet en zochten daarnaast de confrontatie met de oppositie. “U gaat acht weken met vakantie, wij werken nog even door”, mocht Wijers tot twee keer onweersproken zeggen. Ook in de zaak zelf was hij scherp: “Van uw kritiek op dit punt snap ik niks”, zei hij toen de Kamer bezwaar maakte tegen het inhuren van een duur organisatieadviesbureau. Alleen het CDA maakte tegenwerpingen.

Kritiek op de ingewikkeldheid van de 'notificatie-richtlijn' maakte Wijers onschadelijk door de kritiek te delen. “Goed voor de papierindustrie, slecht voor het milieu”, omschreef hij aspecten van de Europese regelgeving. Ondanks alle problemen die het Securitel-arrest heeft veroorzaakt, onder andere door nalatigheid op juist zijn ministerie, lijkt Wijers geen krasje te hebben opgelopen.

Ook Sorgdrager kwam niet in de problemen, al diende zij op bijna onparlementaire wijze CDA'er Koekkoek van repliek. De hoogleraar bestuursrecht deed haar zelfs denken aan haar tijd als openbaar aanklager, toen zij van die advocaten tegenover zich kreeg die verwoed en met oneigenlijke argumenten probeerden hun cliënt vrij te krijgen. In een reactie toonde Koekkoek zich “teleurgesteld over het gebrek aan inhoudelijk debat”, maar zelfs zijn welbespraakte fractiegenoot Hillen was toen al niet meer in de zaal om hem te verdedigen.

Sorgdrager en Wijers beschikten in hun debatten met de Kamer overigens over een bijzondere assistent. Vanuit de fractie van D66 nam jurist en kandidaat-partijleider De Graaf een belangrijk deel van de verdediging van beide ministers voor zijn rekening. Hij ontregelde elke aanval van de oppositie met een tegenaanval.

Recordhouder onder de bewindslieden was minister Jorritsma (Verkeer en Waterstaat, VVD). Zij doorstond met succes een marathonzitting van liefst zeven debatten. Van tien uur 's ochtends tot half twaalf 's avonds debatteerde ze achtereenvolgens over aanleg van de verlengde snelweg A4, marktwerking op het spoor, aanleg van zeedijken, FM-frequenties voor commerciële omroepen, een radio-actief pakketje aan boord van een KLM-vliegtuig, marktwerking in het stads- en streekvervoer en, ten slotte, wéér de verlengde A4.

Jorritsma kwam geen moment in moeilijkheden, ook niet bij de politiek gevoelige dossiers: de aanleg van de verlengde A4 en de marktwerking in het openbaar vervoer. Een beslissing over de A4 werd overgelaten aan een volgend kabinet. Bij het debat over marktwerking in het openbaar vervoer kwam het, na maandenlang praten, tot een compromis tussen VVD, D66 en PvdA, wat inhoudt dat voorlopig wordt geëxperimenteerd met concurrentie in het stads- en streekvervoer.

Jorritsma kon enig triomfalisme niet onderdrukken, toen de Kamerleden Van Gijzel (PvdA) en Reitsma (CDA) onderling bleven bekvechten over het bereikte compromis. “Het zal me worst wezen, maakt u er maar lekker ruzie over. Ik heb mijn compromis binnen. Nietje erdoor, en klaar is kees.” Vanmorgen om 06.15 uur werd Jorritsma alweer opgehaald door haar chauffeur, om het vliegtuig te halen naar de transportraad in Luxemburg.

Twee andere ministers - Van Aartsen (Landbouw, VVD) en Borst (Volksgezondheid, D66) doorstonden ogenschijnlijk gemakkelijk de laatste confrontaties met de Kamer. Maar voor beiden geldt dat hun probleem-dossiers - varkenspest en thuiszorg - na het reces onverbiddelijk terugkeren. De varkenspest is nog altijd niet bedwongen; het ministerie van Volksgezondheid heeft de thuiszorg nog niet op orde.

En ten slotte het CDA. Dat levert tegenwoordig geen ministers, maar wel een Kamervoorzitter. Bukman, wiens grillige wijze van leidinggeven regelmatig kritiek oproept, haalde ongeschonden het reces. Hij sloot de vergadering vannacht om 02.55 uur af.

De laatste besluitenVerlengde A4. De Tweede Kamer stelde een besluit over de omstreden verlenging van de A4 tussen Delft en Schiedam uit, waarschijnlijk tot een volgende kabinetsperiode. PvdA en D66 vinden dat de door het kabinet voorgestelde aanleg van de snelweg op maaiveldhoogte het landschap van Midden-Delfland te veel schade berokkent. Verdiepte aanleg zou de weg honderden miljoenen guldens duurder maken, maar minister Jorritsma wil niet meer dan enkele tientallen miljoenen extra uittrekken voor inpassing van de A4 in het landschap.

Marktwerking openbaar vervoer. Bij het debat over marktwerking in het openbaar vervoer kwam het uiteindelijk tot een compromis tussen VVD, D66 en PvdA. Voorlopig wordt geëxperimenteerd met concurrentie in het stads- en streekvervoer. De Kamer besloot dat in 2003 wordt bekeken of concurrentie een beter openbaar vervoer oplevert. Zo niet, dan kan het hele proces worden teruggedraaid.

Technolease. Vannacht werd een motie van Witteveen (PvdA) en Mateman (CDA) aangenomen waarin wordt gesteld dat het huidige en het vorige kabinet het parlement correct en volledig over technolease hebben geïnformeerd. De Tweede Kamer wil wel nieuwe afspraken met het kabinet maken over de vertrouwelijkheid van overheidsdocumenten. Volgens de Kamer bestaat onduidelijkheid over de vraag welke informatie door het kabinet geheim kan worden gehouden.

Pikmeer-arrest. Een motie van Kamerlid Koekkoek (CDA) waarin het kabinet werd gevraagd te onderzoeken welke wettelijke mogelijkheden er zijn om de staat strafrechtelijk te laten vervolgen werd verworpen. Het kabinet vindt dat de politieke verantwoordelijkheid voldoet als de overheid een wet overtreedt. De discussie over de strafrechtelijke aanpak van de overheid vloeit voort uit het Pikmeer-arrest van de Hoge Raad. Dit arrest dwarsboomt de mogelijkheden om de overheid te straffen voor overtredingen.

OV-studentenjaarkaart. Over de OV-kaart voor studenten werd vannacht feitelijk niets nieuws beslist, omdat het kabinet meteen liet weten de wens van de Tweede Kamer - de bestaande kaart handhaven - niet te honoreren. Studenten die vanaf augustus 1997 gaan studeren, krijgen als zij op kamers wonen een weekeinde-kaart. Als ze bij hun ouders blijven wonen, wordt het een kaart die alleen doordeweeks geldig is. Nu kunnen zij nog kiezen tussen beide kaarten. Een Kamermeerderheid hoopt dat een volgend kabinet alsnog de negentig miljoen gulden extra zal vinden om die keuzemogelijkheid te handhaven.