Vietnamezen in Hongkong zijn bang

Alleen de absolute probleemgevallen onder de Vietnamese asielzoekers in Hongkong zijn nog achtergebleven. Het vluchtelingenprobleem is praktisch opgelost, “Peking kan opgelucht ademhalen”.

TUEN MUN, 25 JUNI. Sinds enkele maanden leren de 174 Vietnamese leerlingen in het Pillar Point vluchtelingenkamp in Hongkong Chinese karakters. Voor de leerlingen, maar vooral voor hun ouders, is dat een alarmerende ontwikkeling. Immers, het opvangkamp voor Vietnamese bootvluchtelingen zou een doorgangshuis moeten zijn naar derde landen waar de asielzoekers een nieuwe thuishaven geboden wordt. Maar de leerlingen op de school van hoofdonderwijzer Anthony Adzah, worden voorbereid op de veranderingen in de wereld buiten het hek van prikkeldraad. “Dit zijn kinderen van ouders voor wie een snelle oplossing van hun vluchtelingenstatus erg onwaarschijnlijk is. Het gaat om de hopeloze gevallen. Hun kinderen bereiden we voor op het Hongkong van na de overdracht. Daar hoort het lezen en schrijven van Chinese karakters nu eenmaal bij.”

Het Pillar Point vluchtelingenkamp in Tuen Mun, een kille slaapstad in de New Territories op een uur rijden van Hongkong Island, is een open vluchtelingenkamp. De Vietnamezen die hier zijn ondergebracht hebben allen een vluchtelingenstatus en hebben toestemming te gaan en staan waar ze willen - zolang de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties, UNHCR, weet waar ze zijn. Desondanks verkiezen de meesten voor een verblijf in het kamp, met de school van de International Social Service (ISS), de behuizing van het UNHCR, de medische hulp van Artsen zonder Grenzen en de relatieve geborgenheid van de Vietnamese landgenoten.

“Het aantal kampbewoners is de afgelopen maanden toegenomen. Ze komen terug uit de stad - van sommigen hadden we maanden niets gehoord. Maar het naderen van 1 juli werkt als een magneet. De meesten zijn bang en onzeker over de toekomst en hopen met hun aanwezigheid in het kamp alsnog asiel te krijgen in het buitenland. Die kans is klein, maar de Vietnamese vluchtelingen zijn doorzetters, sommige zitten hier al bijna twintig jaar”, zegt Adzah.

In Pillar Point verblijven ongeveer 700 Vietnamezen. Elders in Hongkong leven 900 anderen, evenals de Vietnamezen in Pillar Point in afwachting van hervestiging in het buitenland. De rest, ruim 3.400, is ondergebracht in High Island, het enige gesloten centrum in de kroonkolonie. Daar verblijven de illegale vluchtelingen, de Vietnamezen zonder status, totdat ze - dikwijls gedwongen - worden gerepatrieerd.

“De restjes”, zo omschrijft John Bradshaw, veldwerker van het UNHCR, de Vietnamezen in Hongkong. “Iedereen met een goede reputatie en een betrouwbaar verhaal is inmiddels al vertrokken. Degenen die zijn achtergebleven zijn absolute probleemgevallen en ik ben er zeker van dat voor ten minste 1.000 van hen voor de overdracht van volgende week geen oplossing is gevonden.” De toekomst van de achterblijvers wordt vanaf die datum bepaald door de Chinese regering. De vluchtelingen zijn niet blij met dat vooruitzicht, te meer daar Peking herhaaldelijk heeft laten weten niet met het probleem te willen worden opgezadeld.

“Feitelijk is de houding van Peking een stok achter de deur geweest. Veel van de landen die asiel verlenen, hebben aandacht gekregen voor de vluchtelingen toen duidelijk werd dat China niet van plan bleek verantwoordelijkheid voor hen te willen nemen na 1 juli.” Bradshaw, die sinds 1989 betrokken is bij de repatriëring en het asiel van de vluchtelingen, heeft met eigen ogen kunnen zien hoe een gigantisch probleem, dat vijf jaar geleden nog 60.000 bootvluchtelingen omvatte, vrijwel is opgelost. “99 procent van het vluchtelingenprobleem is opgelost. Binnen 18 maanden tijd is het aantal erkende Vietnamese vluchtelingen verminderd van 20.000 tot 1.600. Ook al blijven een paar vluchtelingen achter in Hongkong, de Chinese regering kan opgelucht ademhalen.”

Slepende kwesties zijn met de enkele dagen die tot de overdracht nog te gaan zijn plotseling in beweging gekomen. Dat geldt met name voor de 160 veteranen van een speciale legereenheid die tijdens de oorlog in Vietnam spioneerde voor het Amerikaanse leger. Deze vluchtelingen, van wie de meesten meteen na de communistische overwinning in Saigon in 1975 naar Hongkong zijn gevlucht, hebben 22 jaar moeten wachten voordat iemand bereid bleek naar hen te luisteren. Nadat het Amerikaanse televisiestation CNN aandacht had besteed aan de speciale eenheden werden de veteranen, op het moment dat ze zouden worden gerepatrieerd, uit het vliegtuig gehaald en erkend door de Verenigde Staten.

Voor de meeste vluchtelingen evenwel is geen snelle oplossing meer voorhanden. Het merendeel van de Vietnamezen in Pillar Point heeft een strafblad en dat is voor alle asiel-verlenende landen een reden om hen te weigeren. De hulpverleners vinden dat frustrerend omdat dikwijls kleine delicten, zoals het stelen van een fles shampoo, reden zijn een vluchteling te weigeren. De Canadese regering wijst zelfs vluchtelingen af die roken.

Vu Thu Huyen, een 30-jarige vrouw met twee kinderen, wacht al negen jaar op de goedkeuring van haar asielaanvraag. Al haar familieleden zijn inmiddels vertrokken; een broer in Australië en een zus in de VS. De aanvraag van Vu wordt telkens afgewezen omdat haar echtgenoot tien jaar geleden is veroordeeld voor druggebruik. “Maar hij is al tien jaar clean”, zegt Vu. Ze ziet op tegen de periode na de overdracht en hoopt vurig dat in de dagen die nog resten, iemand uitkomst biedt. “Ze is met de verkeerde man getrouwd”, zegt Bradshaw. “Druggebruik is een groot probleem. Ook buiten het kamp. De sfeer hier is neerslachtig en dat versterkt het verlangen naar drugs. Wie dat kan weerstaan heeft een sterk karakter - ik kan het niemand kwalijk nemen.”

Het lange wachten in het kamp is volgens ISS-medewerker Adrielle Panares, een Filippijnse die zich al sinds 1984 bezighoudt met het vluchtelingenprobleem, deels te wijten aan het omslachtige en tijdrovende mechanisme dat in werking wordt gezet wanneer een vluchteling een asielaanvraag indient. “Het is niet te bevatten. De Vietnamezen mogen in beroep gaan wanneer hun status als vluchteling niet wordt erkend. Daar gaan twee tot drie jaar overheen. Daarna kunnen ze een gratieverzoek indienen bij het UNHCR en als dat niet lukt, kunnen ze terecht bij een van de vele vluchtelingenjuristen. Het is voorgekomen dat ik vluchtelingen met een uitgesproken ongeloofwaardig verhaal of een hopeloze achtergrond heb aangeraden vrijwillig terug te keren naar Vietnam. Maar dan blijken ze opeens alsnog te zijn geaccepteerd door de VN. Dergelijke voorvallen hebben er voor gezorgd dat de Vietnamese vluchtelingen enorme doorzetters zijn geworden. Zij zien hun verblijf in Hongkong als een investering. Iedere dag dat ze hier langer zijn is er één extra en worden hun verwachtingen gesterkt. Naar huis gaan en de onzekerheid tegemoettreden, dat wil niemand”, aldus Panares.

Maar achterblijven in Hongkong betekent voor de meeste vluchtelingen inmiddels ook onzekerheid. Na de overdracht op 1 juli wordt het UNHCR in Hongkong onderdeel van het UNHCR in China, en geen van de medewerkers in Hongkong lijkt te weten wat dat gaat betekenen. Het vooruitzicht dat Peking samen met Hanoi, waarmee het weinig hartelijke betrekkingen onderhoudt, voor oplossingen zal zorgen, schept geen vertrouwen in het kamp in Tuen Mun. “Natuurlijk ben ik bang”, zegt Nguyen Manh Cuong (25), die al zeven jaar in Pillar Point woont. “Ik weet niet wat mij te wachten staat na 1 juli. Hij vraagt zich hardop af wat hij in de afgelopen zeven jaar heeft bereikt. “Niets”, is zijn conclusie. “Maar ik heb altijd gehoopt op verandering - dat ik ergens in Europa een kans zou krijgen.” Na 1 juli, zegt Ngyuen, verdwijnt wat hem betreft ook die gedachte.