Lekker veel aandacht van je klasgenoot

Een middelbare school in Eindhoven introduceerde acht 'vertrouwensleerlingen'. Slachtoffercultuur op het schoolplein? De vertrouwensleraar: “Ik hoor slechts 20 procent van de problemen. Bij leeftijdgenoten bestaat zo'n drempel niet.”

EINDHOVEN, 25 JUNI. Wie zegt dat je een brugklasser geen problemen kunt toevertrouwen? Een meisje van amper drie turven hoog kijkt verbaasd op. Een verloren 'brugger' vertelde haar dat hij continu overhoop ligt met de nieuwe vriend van zijn moeder. Behulpzame ouderejaars kende hij niet, naar de vertrouwensleraar durfde hij niet. “Daar vond hij zijn probleem te onbelangrijk voor. En hoe gemakkelijk kan een man van zestig zich verplaatsen in een kind dat veel jonger is?”

De 'vertrouwensleerling' is nieuw. Het Christiaan Huygenscollege aan de Broodberglaan in Eindhoven (537 leerlingen) telt er acht (m/v) in de leeftijd van dertien tot en met zestien jaar. Ze bevolken Mavo, Havo en VWO en zijn er in alle soorten en maten. Jong en onbevangen, zoals Jolande Uringa (13, brugklas, “ik word alto”). Stil en afwachtend in de persoon van Koen Rijckers (15, Mavo-2, “ik vind het een interessante baan”). Of “gehard door het leven zelf”: hardrocker Dennis Kuiper (16, Mavo-3) die opgroeide bij zijn alleenstaande moeder en drie scholen “versleet”. Zij werden door de begeleiders uit 102 aanmeldingen gekozen omdat ze voldoen aan de criteria: 1. kunnen luisteren 2. een geheim kunnen bewaren 3. zich in een ander kunnen verplaatsen 4. niet elk probleem zelf willen oplossen 5. een stabiel karakter hebben en 6. thuis in de vertrouwenstaak worden gesteund.

De acht zullen na de zomervakantie beginnen met hun vertrouwenswerk. Ze moeten medescholieren een luisterend oor bieden in geval van pesten, agressie, chantage en seksuele intimidatie. Niet als veredelde klasssenvertegenwoordigers maar als professionals - ieder houdt zijn eigen spreekuur in een kamer voorzien van behaaglijke zitkussens en rapporteert aan de twee vertrouwensleraren op basis van anonimiteit. Voorbereidende rollenspellen, trainingen gesprekstechniek, daderanalyse, en theorie over 'nonverbaal gedrag' hebben hen geschoold tot “communicatietijgers”. “Keizwaar”, vond Jolande, maar wel nuttig. “Je leert wat niet mag. De beruchte waarom-vraag zal ik dus never-nooit-meer stellen.”

Het project is een initiatief van leerlingbegeleider Pieter Molenaar en beroepsmilitair Rob Sentse, die er volgende week als bedrijfsmaatschappelijk werker op hoopt af te studeren aan de Hogeschool Eindhoven. Molenaar verwacht dat zijn 'club van acht' een meer geborgen gemeenschap van de school zal maken, waar pesterijtjes en broeinesten van onbehagen door de leerlingen zelf in de kiem worden gesmoord. Want als vertrouwensleraar krijgt hij alleen geëscaleerde problemen voorgelegd - “ik schat slechts twintig procent van wat er feitelijk speelt”. Een jongen die stelselmatig werd afgeperst en afgetuigd door een 'stoer' groepje uit zijn klas. Een leerling die nog dagelijks worstelt met de gevolgen van seksueel misbruikt maar zich thuis niet mag “aanstellen” omdat pa veroordeeld is. Een meisje dat door 'vriendinnen' uit stelen werd gestuurd in ruil voor een vurig gewenste vriendschap. “Nooit had ik het gevoel dat ik er echt op tijd bij was.”

Toch ziet Molenaar de schare vertrouwensleerlingen niet als een brevet van eigen onvermogen. De drempel die kinderen ervaren voor ze op hem afstappen slecht je alleen met leerlingen, is zijn overtuiging. “Leeftijdgenoten hebben een vergelijkbare belevingswereld als de kinderen met problemen. Ze kunnen zich beter inleven en hebben anders dan volwassenen niet direct een oordeel klaar.” En wie vreest dat daarmee de traditionele gezagsverhoudingen tussen leraar en leerling onder druk komen te staan onderling leeft in een “voorbije tijd”.

Zo worden leerlingen op het protestants-christelijke Huygenscollege niet meer gezien als pupillen die het woord van de leraar voor zoete koek slikken. Molenaar, verklarend: “Twintig jaar geleden kwam ik de klas binnen en hield iedereen zijn waffel. Als iemand vroeg: 'waarom', zei ik: 'daarom'. Nu moet ik daar niet mee aankomen. Leerlingen nemen van thuis veel problemen mee, ze zijn mondiger, eisen eigen verantwoordelijkheid op. Samen met ons leraren vormen ze een gemeenschap. Daarom zijn ze een onmisbare schakel om een school prettig en leefbaar te maken.”

Maar, waarschuwt hij, niet elke middelbare school kan het voorbeeld zonder meer kan navolgen. Een school moet klein en overzichtelijk zijn en er bovenal rijp voor zijn. “In een 'autoritair' schoolklimaat zal een vertrouwensleerling door medescholieren al gauw worden bestempeld als een matennaaier. Of het schept ongewenste hiërarchie onder leerlingen.”

Het Huygens is, voor zover bekend, de eerste middelbare school in Nederland die vertrouwensleerlingen benoemt. Molenaar en beroepsmilitair Sentse (“ik wil het project graag omschrijven naar het beroepsleger”) lieten zich inspireren door een anti-bullyproject in Londen. Daar stelde de Acland Burghleyschool scholieren aan als vertrouwenspersoon nadat een leerling een zelfmoordpoging deed om te ontsnappen aan pesterijen op school. Inmiddels ontmaskeren zij in intelligente confrontatiegesprekken daders en slachtoffers van pesterijen. Maar anders dan op het Huygens blijft de rol van de leerlingen beperkt tot die van pestbemiddelaar.

Zo'n beperking vinden Molenaar en Sentse “wat kunstmatig”. Waarom zou een kind wel op een vertrouwensleerling afstappen als hij wordt gepest en niet als een klasgenoot of docent hem in zijn kruis heeft gegrepen?” Dan schuw je de waarheid, vindt Sentse. “Kijk, zoiets is een zeldzaamheid, maar voorkomen kan je het niet. We hebben de vertrouwensleerlingen geïnstrueerd op dit punt hulp in te schakelen. Ze moeten informeren naar het hoe en wat van de betasting en daarna stel je het slachtoffer de vraag: hoe nu verder. Naar een externe instantie, naar de vertrouwensleraar of aangifte doen bij de politie.”

Op de stoep voor de school staat een groepje leerlingen te gniffelen. Ron uit de tweede verheugt zich op de vertrouwensleerlingen: “Lekker veel aandacht, af en toe zielig doen en over leraren roddelen.” Maar de vertrouwensleerlingen gaan ervanuit dat ze de sensatiezucht wel zullen doorprikken. “Anders ga je de slachtoffercultuur cultiveren”, zegt Koen wijs.

Alleen nestor Dennis moet nog wat van het hart. “Zelf zou ik nooit naar een leerling gaan”, bezweert hij. Waarom niet? “Nou, een volwassene heeft veel meer levenservaring. En die klept jouw privé nooit door.”