Japan en VS in dodelijke omhelzing

Wall Street schrok deze week flink van de Japanse dreiging om Amerikaanse obligaties te verkopen. Dat onderstreept dat de machtsbalans tussen Japan en de VS flink is verschoven.

AMSTERDAM, 25 JUNI. Even zat de schrik er in op Wall Street. De daling van de aandelenkoersen met 2,5 procent op maandag legde een gevaarlijke zwakte bloot in het fundament onder de prijzen van Amerikaanse aandelen en obligaties. Die zwakte ligt ingebed in de economische en financiële betrekkingen tussen de VS en Japan.

President Clinton laakte op de top van zeven grootste industrielanden in Denver dit weekeinde het langzame tempo waarmee Japan zijn interne markt dereguleert. Het gebrek aan Japanse openheid, tegenover de veel opener Amerikaanse markt zou de grootste veroorzaker zijn van het handeloverschot van Japan met de Verenigde Staten.

Ook drie jaar geleden was dat overschot de belangrijkste stoorzender in de Japan-Amerikaanse betrekkingen. De VS lieten toen als remedie toe dat de dollar fors daalde op de internationale valutamarkt tegenover de yen. Met een hoge yen zouden Japanse exporteurs zich uit de internationale markt prijzen, en moest het handelsoverschot met de VS hardhandig worden gedicht. Deze politiek van 'benign neglect' (verwaarlozing) van de dollar leidde een jaar later tot een een dieptepunt van de Amerikaanse munt tegenover de yen, op iets meer dan 80 yen voor een dollar.

Met enige vertraging liep het Japanse overschot daarna fors terug. De dollar steeg vervolgens weer, geholpen door het verschil in kracht tussen de voortsnellende Amerikaanse economie en de kwakkelende Japanse economie, die door de hoge yen nog dieper in de problemen was geraakt. Tot de Amerikaanse munt anderhalve maand geleden zelfs een hoogtepunt van 127 yen bereikte om daarna af te vlakken op rond de 114 yen. De Japanse exportsector is in het kielzog van de dollarstijging weer opgekrabbeld, en het handelsoveroverschot stijgt inmiddels weer flink. Daarmee dreigen nieuwe wrijvingen over de onderlinge handel. Clinton verwoordde dit weekeinde het algemene gevoel in de VS dat Japan zich niet opnieuw moet verlaten op exportgroei om zijn economie aan te jagen, maar dat juist door binnenlandse hervormingen de binnenlandse vraag met worden opgestuwd.

Alleen is Japan ditmaal niet zo weerloos als toen. En dat werd maandag door de Japanse premier Ryutaro Hashimoto onderstreept. De Japanse centrale bank heeft in de periode 1994-1995 zo grootschalig dollars ingekocht om de dalende koers van de dollar af te remmen, dat er nu voor een fortuin aan dollar-obligaties op de balans van de centrale bank prijkt. De rente in Japan ging door de combinatie van economische malaise en een stijgende yenkoers naar een recordlaagte van 0,5 procent voor kort geld en 2,4 pocent voor langlopende obligaties, en staat daar op dit moment nog steeds. Japanse institutionele beleggers, die met zulke rendementen niet aan pensioen- of verzekeringsverplichtingen kunnen voldoen, kregen gaandeweg meer vrijheid om in het buitenland te beleggen en staken hun geld massaal in onder meer hoger renderende dollar-obligaties, die nu een rendement geven van tegen de 7 procent.

De steun van deze Japanse 'muur van geld' onder de Amerikaanse obligatiekoersen is fors. Schattingen gaan uit van een totaal Japans bezit van 500 miljard dollar aan overheidsobligaties. Dat is veruit het leeuwendeel van het derde deel van de Amerikaanse staatsschuld die in buitenlandse handen is. De laatste kwartalen komt er telkens zo'n 15 miljard aan Japanse aankopen bij.

Maandag greep Hashimoto de kans om zijn tanden te laten zien na Clintons zinspeling op een nieuwe ronde van dollar-politiek. De premier zei te verwachten dat “de VS samenwerken bij het handhaven van stabiele wisselkoersen, zodat Japan niet in de verleiding komt om Amerikaanse obligaties in te ruilen voor goud.” Die opmerking miste zijn uitwerking niet in New York. Amerikaanse obligatiekoersen doken omlaag, en aandelen volgden in het kielzog. Een paar uur later zwakten de Japanse autoriteiten de opmerkingen van de premier af. Hij zou verkeerd zijn vertaald. Amerikaanse obligaties herstelden daarop in Tokio. Het Dow Jones-gemiddelde won gisteren weer 153 punten terug van de 192 punten die maandag waren verloren.

Toch heeft Hashimoto onderstreept hoe kwetsbaar de markten in de VS zijn. Want onder de Japanse geldstroom naar de VS ligt nog een stroom van kapitaal, die veel wispelturiger is. Het lenen van yen tegen de goedkope Japanse rentetarieven, om die vervolgens in vooral Amerikaanse effecten te investeren is een beleggingsschema dat voor veel investeerders te mooi is geweest om te laten liggen. De omvang en turbulentie van dit soort kapitaalstromen komen, net als tijdens de obligatiekrach van 1994, pas boven water als het fout gaat. Zo weet niemand hoe groot het risico is dat een door Japanse verkopen uitgelokte daling van de Amerikaanse obligatiemarkt uitloopt op een regelrechte crisis. Het smelten van de Amerikaanse obligatiemarkt is daarmee niet alleen voor de Amerikanen, maar ook voor het Amerikaanse bezit van Japanse beleggers een groot risico. Zo houden Clinton en Hashimoto elkaar voorlopig in een dodelijke omhelzing.