Heel het raderwerk staat stil, als er één schakeltje uitvalt

Een samenleving met een dagopbrengst van 2 miljard kan zich geen peperduur dominospel in de stroom-voorziening permitteren, vinden M.J. van Duin, W.I.E. Overdijk en U. Rosenthal.

De stroomstoring die maandag in Midden-Nederland toesloeg illustreert treffend hoe gemakkelijk het maatschappelijk en economisch leven tot stilstand kan komen. Rolluiken en elektrische deuren functioneerden niet meer. Het midden- en kleinbedrijf, maar ook grootgebruikers als Hoogovens liepen forse schade op. Het landelijk alarmnummer 112 was enige tijd slecht bereikbaar. De noodnetten lieten steken vallen.

Onze samenleving functioneert bij de gratie van gekoppelde systemen. Als één enkele schakel uitvalt, valt het hele raderwerk stil. De stroomstoring geeft te denken, vooral omdat zij heeft laten zien dat tegen zo'n verstoring eigenlijk geen kruid gewassen is. Wat bedacht wordt om de gekoppelde systemen voor verstoringen te behoeden, werkt tegen ze.

Allereerst werken pogingen zulke systemen zo veilig mogelijk te maken, verstoringen in de hand. Naar het schijnt, is de stroomuitval mede terug te voeren tot storingen in het veiligheidssysteem in een van de elektriciteitscentrales. Het is een bekend verschijnsel bij zulke complexe technische systemen: het inbouwen van veiligheidsvoorzieningen maakt de toch al complexe systemen nog ingewikkelder. Veiligheidsvoorzieningen die beogen verstoringen op te vangen, werken ze kennelijk juist in de hand.

Behalve de veiligheid staat de perfecte levering van elektriciteit bij de productie- en distributiebedrijven hoog in het vaandel. Maar ook die perfecte levering heeft een eigen dynamiek die, bij de eerste de beste verstoring, verstrekkende gevolgen kan hebben. Dit draagt ertoe bij dat afnemers steeds afhankelijker worden van die perfecte levering. Op het moment van elektriciteitsuitval raken kwetsbare groepen geheel geïsoleerd van de buitenwereld. Noodvoorzieningen en back-up-systemen leggen het af tegen de schijnbare vanzelfsprekendheid van perfecte levering. Het bod van perfecte levering werkt verwaarlozing, slordigheid en uiteindelijk storingen in de hand. Wij rekenen er niet meer op dat het een keer echt goed mis kan gaan. Bleiswijk twee jaar geleden is weggezakt, Ede is reeds enige tijd geleden en, voor wie daar niet woont, ver weg.

Als het dan toch mis gaat, is er de even oude als moderne oplossing voor het herstel van koppelingen en het weer op gang brengen van de maatschappelijke en economische keten: communicatie, met inbegrip van het benutten van de massamedia. Maar ook de communicatiemiddelen waarmee men het maatschappelijk en economisch leven op gang probeert te houden, blijken het wijdverbreide vertrouwen dat wij erin stellen, niet waard. De overbelasting van de communicatienetten, het niet functioneren van mobiele telefoons en de afwezigheid van noodaggregaten bij de rampenzender Radio M maken duidelijk dat ook al die communicatiemiddelen onderdeel vormen van de ontwrichte systemen. Ook hier geldt de gewenning aan vanzelfsprekendheden die niet vanzelfsprekend blijken te zijn: bereikbaarheid, overal, op elk moment.

De kwetsbaarheidsparadox doet de rest: naarmate wij meer gewend zijn aan de perfecte levering van voorzieningen zoals elektriciteit, gas en water, zal elke verstoring veel schade en tumult opleveren. De stroomstoring in Midden-Nederland duurde een aantal uren, bleef in reikwijdte redelijk beperkt en had plaats op een dag met matige, milde temperaturen. Het viel, mede dank zij de maatregel om te ontkoppelen van de rest van het land, in die zin nog mee.

Maar voor een land dat zo gewend is aan de ongestoorde levering van stroom, betekende het wel een totale ontwrichting van de gangbare verwachtingen. De productie- en distributiebedrijven hebben er bovendien alles aan gedaan om die verwachtingen te cultiveren. Juist als men zichzelf complimenteert als de betrouwbaarste stroomleverancier van de wereld, schaadt een storing als die van maandag het publieke vertrouwen. Dit temeer als het publieke vertrouwen nu met meer premies zal moeten worden afgekocht.

Het heeft er alle schijn van dat de kwetsbaarheidsparadox ook de elektriciteitsbedrijven, die verantwoordelijk zijn voor de stroomstoring, parten speelt. Binnen een dag deden zij aan onvervalste bureaupolitiek (REMU Utrecht tegen EPON Nijmegen). Richtlijnen voor schade-uitkeringen moesten bijgesteld worden. De informatie aan en via de media liet op verschillende punten te wensen over. De collectieve behoefte aan het kennen van 'de oorzaak' werd richting zomervakantie weggeduwd: 'het' zal nog weken duren.

De voorlopige diagnose dat het bij zo'n grote stroomstoring om een uitzondering op de regel gaat, zal het groeiende risicobesef van burgers en ondernemers niet wegnemen. Na de wateroverlast van 1993 was het, ook al was die volgens de experts er één uit zoveel duizenden jaren, twee jaar later weer raak. Kennelijk ontberen de plannen en scenario's van de elektriciteitsbedrijven een maatschappelijke paragraaf.

In de jaren tachtig heeft de energiesector in Nederland veel werk gemaakt van concentratie en integratie van openbare nutsvoorzieningen. Daarbij werd voor de productiebedrijven de nadruk gelegd op schaalvoordelen, strakke koppelingen en de bevordering van de efficiency. Tegenover de voordelen van die concentratie en integratie stonden nadelen.

In het publieke debat en de politieke besluitvorming is vooral gelet op het gevaar van kartelvorming. Dat gevaar heeft men door invoering van marktwerking bij distributiebedrijven pogen in te dammen. Inmiddels blijkt de concentratie van de productiebedrijven de overhand te hebben. Er is te weinig aandacht besteed aan een ernstig bijkomend nadeel van de concentratie: de toenemende kwetsbaarheid. Het domino-effect van gekoppelde systemen kan, zo is gebleken, het gehele land plat leggen.

Een samenleving met een gemiddelde dagopbrengst van 2 miljard gulden kan zich zo'n peperduur dominospel niet permitteren. De energiesector moet deconcentreren en ontkoppelen. Dat is belangrijker dan extra veiligheidsvoorzieningen, het massaal aanschaffen van noodstroomaggregaten en van alsmaar geavanceerder communicatiemiddelen.

    • U. Rosenthal
    • Prof.Dr. U. Rosenthal
    • Dr. M.J. van Duin
    • M.J. van Duin
    • W.I.E. Overdijk