Pol Pot is óf nog in leven, óf dood, óf al gearresteerd

PHNOM PENH, 23 JUNI. Ondanks herhaalde berichten over zijn arrestatie dan wel dood is nog steeds geen zekerheid geschapen over het lot van Rode-Khmerleider Pol Pot.

Zolang Pol Pot, die altijd als een zeer mysterieus figuur op de achtergrond heeft geopereerd en van wie voor het laatst een foto uit 1986 is gezien, niet in levenden lijve of dood op de Cambodjaanse televisie is getoond, zetten veel waarnemers in Phnom Penh vraagtekens bij mededelingen over zijn lot. “Het is typisch Cambodjaans. Het kan waar zijn maar het kan ook niet waar zijn. Je weet het gewoon niet”, vertolkte vanochtend een Westerse functionaris de diepgewortelde scepsis.

Het bericht van de arrestatie van Pol Pot - door strijders van de Rode Khmer die zich bereid zouden hebben getoond op te gaan in het regeringsleger - werd zaterdag wereldkundig gemaakt door de twee co-premiers van Cambodja: Ranariddh van de royalistische partij FUNCINPEC (Verenigd Front voor een onafhankelijk, neutraal, vreedzaam en samenwerkend Cambodja) en Hun Sen van de vroegere communistische volkspartij CPP. Op een persconferentie ter gelegenheid van het bezoek van de Thaise premier aan Cambodja, zeiden prins Ranariddh en Hun Sen dat hun coalitieregering er voorstander van is Pol Pot voor een speciaal internationaal tribunaal te brengen. Ze zeiden een brief te zullen sturen aan secretaris-generaal Kofi Annan van de Verenigde Naties met het verzoek zo'n tribunaal op te zetten. De kwestie zal ongetwijfeld ook worden besproken als de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Madeleine Albright, volgend weekeinde op bezoek komt in Phnom Penh. Arrestatie van Pol Pot is het mooiste geschenk dat Cambodja zou kunnen geven ter gelegenheid van de toetreding van het land volgende maand tot de ASEAN, het samenwerkingsverband van Zuidoost-Aziatische landen, aldus de twee co-premiers.

Maar prins Ranariddh en Hun Sen zijn niet alleen de twee regeringsleiders van Cambodja, ze zijn ook elkaars grootste politieke tegenstanders die ieder over eigen (gewapende) aanhang beschikken in het overheidsapparaat, het leger en de politie. Waarnemers vrezen dat hun toenemende onderlinge rivaliteit in de aanloop naar nationale verkiezingen, mogelijk volgend jaar mei, gemakkelijk kan leiden tot nieuwe geweldsuitbarstingen in Cambodja, zoals dinsdagavond nog in het centrum van Phnom Penh. Ook de uiteenlopende lezingen over de aanhouding van Pol Pot die afgelopen weekeinde vanuit de verschillende kampen werden gegeven, duiden op verdeeldheid, en geven in ieder geval geen helder beeld van wat er zich precies afspeelt in het hoge noorden van Cambodja, tegen de grens met Thailand aan, waar de laatste eenheden van de Rode Khmer zich hebben teruggetrokken.

Co-premier Ranariddh heeft verklaard dat Pol Pot is overgebracht vanuit zijn laatste schuilplaats in de jungle naar de plaats Anlong Veng.

Pagina 4: Geruchtenstroom over Pol Pot cs houdt aan

De leider van de Rode Khmer is volgens Ranariddh zwaar ziek. Hij zou onder andere lijden aan malaria en hij van tijd tot tijd kunstmatig moeten worden beademd. Gisteren liet tweede premier Hun Sen evenwel weten over informatie te beschikken dat Pol Pot al is overleden. En om de verwarring vervolgens compleet te maken, keerde gistermiddag een hoge legerofficier, generaal Nhiec Bun Chhay, terug op het vliegveld van Phnom Penh met de mededeling dat hij Pol Pot heeft ontmoet, levend en onder zware bewaking in een klein huis in Anlong Veng.

Onduidelijkheid bestaat ook over het lot van andere leiders van de Rode Khmer die zich in de entourage van Pol Pot hebben bevonden of zich nog steeds bevinden zoals partij-ideoloog en 'premier' Khieu Samphan, en stafchef Ta Mok. Twee weken geleden werd bekend dat Pol Pot zijn 'minister van Defensie' Son Sen, diens vrouw en kinderen heeft laten executeren wegens verraad. Son Sen was tijdens de regering van de Rode Khmer hoofd van de Tuol Sleng-gevangenis in Phnom Penh. Maar gisteren strooide co-premier Hun Sen ook twijfel over de toedracht van de executie. “Het gezicht op de foto die ik ervan heb gezien, lijkt helemaal niet op Son Sen zoals ik hem heb ontmoet”, aldus Hun Sen. Hij sprak zelfs over een in scène gezette situatie.

Die stroom van opeenvolgende geruchten, halve waarheden en suggesties scheppen voor de buitenstaander in Phnom Penh een kafkaiaans beeld. Het enige houvast biedt de wetenschap dat zowel premier Ranariddh als premier Hun Sen hun eigen politieke agenda hebben, en er niet voor terugschrikken de werkelijkheid naar die agenda aan te passen, ook al moet daarvoor van tijd tot tijd de geschiedenis hier en daar worden herschreven om de rol van de ene wat prominenter en de rol van de ander onbeduidender te maken.

Zo wordt het antwoord op de vraag wat moet gebeuren met Pol Pot en met de andere leiders van de Rode Khmer sterk bepaald door het belang dat de verschillende regeringsleiders hebben bij hun veroordeling. Vorig jaar zomer werd de zwager van Pol Pot, een vroegere minister van Buitenlandse Zaken onder het Rode Khmer-bewind, Ieng Sary met open armen binnen gehaald door premier Ranariddh. Met hem liep ongeveer negentig procent van het toen nog bestaande Rode Khmer-leger over. De versplintering van de Rode Khmer werd daarmee ingezet. Ieng Sary heeft inmiddels gratie gekregen en heeft zich politiek verbonden met de Funcinpec van prins Ranariddh.

Er zijn berichten dat prins Ranariddh de afgelopen maanden in het geheim onderhandelingen heeft gevoerd met Khieu Samphan over een soortgelijke alliantie, terwijl premier Hun Sen contacten zou hebben gehad met de - mogelijk - vermoorde Son Sen.

Daarmee biedt de te volgen opstelling van de regering in Phnom Penh tegenover de vroegere leiders van de Rode Khmer voldoende munitie voor conflicten in de komende tijd. Terwijl Ranariddh zich voorstander heeft betoond van verzoening met de Rode Khmer, stelt Hun Sen zich hard op. Gisteren nog zei hij dat Khieu Samphan beter niet naar Phnom Penh kan komen tenzij hij verkiest in de gevangenis te belanden. Het verlenen van amnestie aan Ieng Sary was volgens hem nog te verdedigen met het argument dat daardoor 'vrede' kwam in Cambodja. Maar die verzachtende omstandigheid geldt nu niet meer, waarschuwt Hun Sen. “Ik wil niet meer meespelen aan spelletjes om de Rode Khmer, die militair dood is, politiek weer tot leven te brengen”, aldus Hun Sen, zelf ex-Rode Khmer die premier werd ten tijde van de Vietnamese aanwezigheid in Cambodja en door de Rode Khmer wordt gehaat.

Midden in Phnom Penh staat het Tuol Sleng-museum, ooit een gewone middelbare school en in april 1975 door de 'Pol Pot-kliek' ingericht als gevangenis en martelcentrum, waar duizenden aan een gruwelijk einde kwamen. Een grijs gebouwencomplex van drie verdiepingen, met prikkeldraad op de omheining en tralies voor de ramen, waar gisteren groepjes bezoekers - voor het merendeel uit het buitenland - zwijgend of soms zacht fluisterend met elkaar de details in zich opnamen: de ijzeren banden waarmee gevangenen op hun bed of aan de vloer werden geketend, aan de wanden foto's van gezichten van slachtoffers, een groen bord waarop in keurig schoolschrift staat 'het is verboden te praten', 'voordat men iets doet moet men de toestemming hebben van de bewaker' en 'het is absoluut verboden geluiden te maken'.

Eén foto laat zien hoe een gevangene gehurkt zit aan de rand van een massagraf, terwijl een soldaat van de Rode Khmer op het punt staat hem met een stok het achterhoofd te verbrijzelen. “Zo maakten ze hun gevangenen af”, becommentarieert een Cambodjaanse vrouw met een strakke blik in haar ogen. Tijdens het bewind van de Rode Khmer kwamen tussen 1975 en 1979 naar schatting twee miljoen, mogelijk drie miljoen mensen om het leven: door ontberingen als gevolg van het gedwongen vertrek uit de steden, door hongersnood of executie.

De vrouw bij de foto verloor haar man en tal van familieleden zegt ze. Het bericht dat 'broeder nummer 1', Pol Pot gevangen is genomen is nieuw voor haar. “Is dat werkelijk zo”, vraagt ze ongelovig. Als het bericht deze keer wel waar is, dan moeten Pol Pot “en al die anderen” verantwoording afleggen voor de rechter, zegt de vrouw. “Er moet precies worden uitgezocht wie verantwoordelijk is geweest voor welke daden. Natuurlijk ben ik voor verzoening met de aanhangers van de Rode Khmer. Maar ik vind wel dat uitgezocht moet worden welke personen gruweldaden op hun geweten hebben. En vooral: ik wil weten waarom ze het hebben gedaan. Wat was hun motief? Waarom?”