De Agamemnon van Wim Laman is een odyssee

In het Holland Festival gaat vrijdag Agamemnon in première, de eerste acte van de opera die Wim Laman componeert naar de Oresteia van Aischylos. Bijna was deze veeleisende uitvoering afgelast omdat de partituur niet tijdig was voltooid. “Ik ben nu eenmaal een perfectionist en blijf aan dingen schaven en peuteren tot het mij bevalt.” Agamemnon van Wim Laman door Radio Symfonie Orkest en Groot Omroepkoor o.l.v. Ed Spanjaard: 27/6 20.15 uur Concertgebouw Amsterdam. (19.15 uur: inleiding Wim Laman en J.P. Guépin). Rechtstreekse uitzending: 20.15 uur NPS Radio 4.

HILVERSUM, 23 JUNI. “Nee, hier geen tamtams, maar tomtoms; geen gongs maar trommen”, roept Wim Laman een slagwerker toe. “Deze passage moet geheel met demper worden gespeeld”, geeft hij licht aarzelend de trombonist ten antwoord. Met de partituur voor zich, volgt componist Wim Laman in het Hilversumse Muziekcentrum van de Omroep nauwgezet de vorderingen van het Radio Symfonie Orkest, dat onder leiding van dirigent Ed Spanjaard zijn Agamemnon instudeert. Agamemnon gaat vrijdag in het Amsterdamse Concertgebouw tijdens het Holland Festival in première. Daarmee kan het publiek concertant kennismaken met de eerste akce van de avondvullende opera die Laman componeert naar Aischylos' Oresteia.

Het componeren van de Oresteia beschouwt Wim Laman (1946) als zijn levenswerk. Als inspiratie een inval is, een lumineuze gedachte, die eerst na een langdurig rijpingsproces zijn uiteindelijke gestalte krijgt, dan ligt de kiem van Agamemnon bij de Griekse reis die Wim Laman zo'n vijfentwintig jaar geleden maakte. Het ronddolen door Mykene, waar Agamemnon volgens de overlevering heerste; het zien van Olympia, de plaats van de grote tempel van Zeus; het bezoek aan het amfitheater in Epidauros - het zijn impressies die onlosmakelijk verbonden zijn met Lamans levenslange fascinatie voor de kunst en cultuur van de oude Grieken, in het bijzonder van de Oresteia van Aischylos.

Agamemnon, het eerste deel van Aischylos' trilogie, verhaalt van de moord op opperbevelhebber Agamemnon door zijn vrouw Klytaimnestra. Het is een moord uit bloedwraak omdat Agamemnon hun beider dochter Ifigeneia offerde om succes af te smeken in zijn strijd tegen de Trojanen. Uit elk van de scènes van de tragedie distilleerde Laman een aantal cruciale momenten die in zijn opera in het oorspronkelijke oud-Grieks worden gezongen. “De ritmiek van de taal, de klankrijkdom ervan, maar zeker ook de hoge mate van abstractie van het oud-Grieks, waren een geweldige ontdekking voor mij.”

Het is indrukwekkend te zien hoezeer Laman al zijn noten dramaturgisch motiveert. Laman: “Klytaimnestra is het meest gecompliceerde karakter uit de opera: moederlijke sentimentaliteit naast meedogenloosheid, vrouwelijke verleidelijkheid naast doortrapte sluwheid. Zij is de belichaming van wat de Leidse classicus J.P. Guépin in zijn bestseller De beschaving de 'tragische paradox' noemt: wat voor de één gewetenloze moord is, is voor de ander een gerechtvaardigde wraakneming. De wereldgeschiedenis, ook de recente, bárst er werkelijk van...”

De partij van Klytaimnestra wordt op een gegeven moment begeleid door een synthesizer die in razend tempo groezelige kwarttonen speelt. Laman: “Hierdoor ontstaat een wrijving, die betrekking heeft op de manier waarop zij zichzelf voordoet aan Agamemnon en het koor: als trouwe, beminnende echtgenote, maar ook als een vasthoudende dwingeland, en haar (op dat moment nog) verborgen intenties. Die wrijving wordt muzikaal gesymboliseerd door de duidelijke intervallen te laten overwoekeren door een soort grauwsluier van de synthesizer.” De synthesizer klinkt alsof een gitarist op een slap gespannen koord neurotisch zijn toonladders studeert. De hobo zet een stapsgewijs dalende beweging in. Trillend bewegen zich daaronder de celli, terwijl de violen hoog boven dit donkere klankveld met subtiele flageoletten een flinterdunne horizon trekken. Wie zich een beeld wil vormen van de melodie van de partij van Klytaimnestra hoeft maar naar de sopraansaxofoon te luisteren. Deze schaduwt hier exact de lijn van de mezzosopraan, maar vocale solisten ontbreken op deze orkestrepetitie.

Er is een duidelijke taakverdeling gemaakt tussen componist en dirigent. Spanjaard leidt de repetities; Laman dient als vraagbaak en mag alleen ingrijpen als het evident is dat hij zich heeft vergist. Een motiefje van de piccolo moet hier toch maar een octaaf lager gespeeld worden dan hij aanvankelijk noteerde; bij nader inzien is het beter als de trompetten daar 'piano' spelen in plaats van 'mezzoforte'. Spanjaard is begeesterd over de muziek van Laman. “Je voelt zijn sterke gegrepenheid door de tekst. De vloek die rust op Atreus' geslacht druipt van ieder partituurpagina. Het is voor mij een wonder dat in een stuk van anderhalf uur zoveel dingen raak zijn. Het is niet te vermijden dat er dan enkele minder gelukkige details zijn.”

Fouten, in de zin van verkeerde noten of oningevulde maten, zijn er in de ongecorrigeerde orkestpartijen nog in overvloed. Dat is voor een belangrijk deel te wijten aan de late voltooiing van de partituur. Wim Laman: “Het is mijn gewoonte, ook wat ik op papier heb staan steeds weer kritisch te bekijken; ik ben nu eenmaal een perfectionist en blijf aan dingen schaven en peuteren tot het mij bevalt.”

Spanjaard: “Ik denk dat er een treuzelige kant aan hem zit, dat hij moeite heeft met het zetten van een definitieve punt achter zijn werk. Bijna hadden we de uitvoering moeten afgelasten omdat het materiaal niet af was. Het vocale aandeel is erg moeilijk en de solisten kregen het Spaans benauwd toen ze twee weken geleden hun partijen nog steeds niet hadden.” En dan te bedenken dat de première van Agamemnon oorspronkelijk al gepland stond voor het Holland Festival van 1993. Zo beschouwd lijkt Lamans componeren wel een odyssee.

Laman: “Wat ik opschrijf is een poging, mijn 'ideaalbeeld' zo dicht mogelijk te benaderen. Vandaar dat ik zo'n scherpslijper ben bij het noteren ('hoe klinken die hoorn en die trombone samen met de stem van Agamemnon, hoe is hun dynamische balans...?'). Vandaar ook, dat het werken onder de enorme tijdsdruk mij zo slecht afgaat. Natuurlijk ben ik blij dat Agamemnon nu eindelijk voltooid kan worden uitgevoerd. Maar ik ben hiervoor ver over de grenzen van mijn fysieke mogelijkheden gegaan.” Na de première een lange en welverdiende vakantie dus? “Nee, de dag erna begin ik meteen met het componeren van de tweede akte: Choëforoi, de Offervrouwen.”