Micawber Bolkestein

“ 'My other piece of advice, Copperfield', said Mr. Micawber, 'you know. Annual income twenty pounds, annual expenditure nineteen nineteen six, result happiness. Annual income twenty pounds, annual expenditure twenty pounds ought and six, result misery.' ”3,0 procent: “beste garantie voor een keiharde munt”. 3,2 procent: “spotten met de meest elementaire afspraken”. Aldus het VVD-standpunt in NRC Handelsblad (18 juni).

Maar in het Verdrag van Maastricht komt het precieze cijfer 3,0 procent voor het jaarlijkse tekort van de overheid niet eens voor. Daarom had Wim Duisenberg, binnenkort president van de bank-in-oprichting, groot gelijk toen hij vorige week uitlegde dat dit verdrag gewoon spreekt over het cijfer 3 zonder iets specifieks achter de komma en dat dus bijvoorbeeld 3,2 procent voor het tekort heel goed binnen het verdrag kan passen.

Mr. Micawber in Dickens' David Copperfield moest naar de gevangenis, omdat hij zijn verplichtingen aan schuldeisers niet kon nakomen. Maar als het financieringstekort in Frankrijk of Duitsland dit jaar uitkomt op 3,2 of 3,5 procent komt er geen deurwaarder beslag leggen. Integendeel, misschien komt een Nederlands pensioenfonds wel participeren in de laatste staatslening van het jaar die nodig is om het iets tegenvallende huishoudboekje van de staat rond te krijgen. In 1998 en latere jaren moeten dan Franse of Duitse belastingbetalers iets meer opbrengen, zodat hun regering netjes de rente kan voldoen op die ene extra staatslening. Als de Franse of Duitse volksvertegenwoordigers daarmee akkoord gaan, waarom moeten Bolkestein en zijn financiële specialist Hoogervorst dan - contrair aan het Verdrag van Maastricht - zo'n onoverbrugbare kloof uithakken tussen 3,0 en 3,2?

Vorig jaar was het financieringstekort in Duitsland 3,8 procent. Maar ik heb niet gehoord dat Bolkestein toen onmiddellijk de vaste wisselkoers tussen Nederland en Duitsland wilde opgeven om onze harde gulden te beschermen tegen een gezamenlijk afglijden met de mark. Waarom dan zo nadrukkelijk de vinger geheven als het Duitse tekort over 1997 wel met het cijfer 3 begint, maar misschien geen 0 achter de komma heeft? Trouwens, iets meer respect voor Duitsland zou ons passen. Kanselier Kohl heeft zich royaal ontfermd over de kaalgeslagen Oostduitse provincies, alle tekorten van de Treuhand keurig geconsolideerd in de officiële Duitse cijfers, en bovendien miljarden betaald voor geïmporteerde energie, omdat Duitsland niet, zoals Nederland, beschikt over bijna gratis aardgas. Zonder aardgas zou ons financieringstekort heel wat hoger zijn dan in Duitsland.

Maar het gaat de VVD natuurlijk niet om Duitsland. Het krampachtige onderscheid tussen 3,0 en 3,2 is bedoeld tegen Spanje en Italië. VVD'er Zalm liet zich eerder dit jaar ondanks zijn delicate positie als voorzitter van de Europese ministers van Financiën al laatdunkend uit over Spanjes deelname aan de ene munt. Maar volgens de OESO daalde het Spaanse financieringstekort van 6,3 procent in 1994 tot 3,0 procent dit jaar. De lopende uitgaven van de Spaanse overheid stegen sinds 1994 met een zuinige 0,8 procent over drie jaar, heel wat minder dan de 3,4 procent groei bij de bestedingen van de Nederlandse overheid over de identieke periode 1994-1997. (In Italië daalden de bestedingen van de overheid met 1,7 procent tussen 1994 en 1997 en ook in Frankrijk groeide de overheidssector langzamer dan in Nederland).

Bolkestein en Hoogervorst kunnen tegenwerpen dat de verbeteringen in Spanje, Italië en Frankrijk voor een deel cosmetisch zijn en dat in de loop van dit jaar nog allerlei tegenvallers kunnen optreden. Dat is goed mogelijk, maar de hypothese dat slecht nieuws over een financieringstekort meteen leidt tot een vervelende stijging in de Europese rente is niet gemakkelijk hard te maken.

In een nauwkeurig onderzoek controleerde de Bank voor Internationale Betalingen in Bazel of mee- en tegenvallers in de ontwikkeling van het financieringstekort in verband stonden met veranderingen in de rente. Dat bleek in 1996 niet zo te zijn. Andersom heeft Kamerlid Rick van der Ploeg ook geen bewijsmateriaal voor zijn bewering in de krant van 17 juni: “hogere tekorten stuwen de rente omhoog”. De rente hangt vooral af van de inflatie en van de kracht van de economische conjunctuur; bangmakerij over het financieringstekort is niet of nauwelijks relevant, tenzij de tekorten pathologische proporties aannemen, zoals eerder dit jaar in Bulgarije.

Ik denk dus dat de echte zorg van Bolkestein niet te maken heeft met de decimaal achter de 3, maar met scepsis over de vraag of Noord- en Zuid-Europa wel genoeg van elkaar houden voor dit monetaire huwelijk. Misschien vindt de VVD dat de politieke cultuur of de stijl van zakendoen in de mediterrane landen nog zó veel verschilt van de mores in het mistige noorden van Europa, dat een gemeenschappelijke munt de Europese zaak op dit moment zou forceren. Dat is een somber politiek oordeel dat de VVD dan maar beter eerlijk kan inbrengen in het Nederlandse debat, niet versluierd door onbewezen rentetheorieën of pogingen om de ronde 3 in het Verdrag van Maastricht te vervangen door een precieze 3,0.

Hoe meer Bolkestein en Hoogervorst hameren op monetaire aspecten, des te zwakker wordt hun betoog. Immers, de inflatie in Italië en Spanje is niet meer noemenswaardig hoger dan hier in Nederland, en de burgers in die landen zijn zo blij met de enorme rentedaling van vorig jaar dat het laatste wat zij zouden wensen een terugkeer is naar de hoge inflatie van vroeger. Spanje scoort een voldoende op beide fiscale criteria van het Maastricht-verdrag in 1997 en opnieuw in 1998 met een lagere staatsschuld dan Nederland. Als Bolkestein en Zalm tóch Spanje niet welkom willen heten voor de ene munt, kan dat harde, politieke oordeel niet langer worden gebaseerd op de cijfers van 'Maastricht'.

Het is trouwens ook niet waar dat wij in Nederland straks verantwoordelijk worden voor de financiering van de Italiaanse VUT of de Spaanse bijstand, zoals anderen hebben gesuggereerd. Tegenstanders van het avontuur van de ene munt hebben alle recht op hun mening, hoewel het fraaier was geweest wanneer ze destijds tegen het Verdrag van Maastricht hadden gestemd, maar de huidige Micawber-retoriek van Bolkestein mystificeert het Nederlandse debat.

Er zijn serieuze economische en politieke risico's verbonden aan de ene munt; laat Bolkestein gewoon zijn zo vaak bewezen intellectuele moed tonen en eerlijk spreken over de vraag of Europa er klaar voor is. Mij zou lijken: veel méér dan toen de VVD voor het Verdrag van Maastricht stemde, want Spanje en Italië hebben aanzienlijk meer bereikt dan destijds waarschijnlijk leek. Als het nu in Bolkesteins visie toch zo veel griezeliger is dan vijf jaar geleden, waarom dan precies?