Rusland 'moderniseert' de aids-bestrijding

Aids dreigt in Rusland de omvang van een epidemie aan te nemen. Het dwingt de overheid de ziekte eindelijk te gaan bestrijden met andere middelen dan verplichte aids-tests, met betere voorlichting bijvoorbeeld.

MOSKOU, 20 JUNI. In oktober 1985 'onthulde' de Literatoernaja Gazeta dat het aids-virus was ontworpen in Fort Derrick, Maryland, in een laboratorium voor biologische oorlogvoering. In 1987 schreef de Komsomolskaja Pravda: “Aids is een schoonmaakmiddel dat de samenleving ontdoet van drugsverslaafden, prostituées en homoseksuelen.”

Tien jaar later - gisteren - krijgt Rusland zijn eerste, van ideologie en vooroordelen ontdane anti-aids-campagne. Trendy jongens en meisjes, in een snelle videoclip aaneengeregen, vertellen de Moskovieten dat veilige seks hun norm is. Lijzig, rap, verlegen, stoer, als in een estafette geven ze hun boodschap door: “Voor mij is veilig vrijen zo gewoon als het wassen van je gezicht, als het poetsen van je tanden, als het nemen van een douche.”

Het MTV-achtige spotje is gemaakt in opdracht van Artsen zonder Grenzen, in overleg met de Russische overheid. “Rusland loopt tien jaar achter wat betreft aids-voorlichting”, zegt Ilona van de Braak, die de research voor de campagne heeft verricht. Een schrale troost: de HIV-besmetting lijkt in Rusland tien jaar later door te breken dan in het Westen.

Sinds de ineenstorting van het totalitaire Sovjet-systeem beleven de Russen een seksuele revolutie. Verdwenen zijn de zedenmeesters van het marxisme-leninisme die verkondigden dat seks voor het huwelijk tot “neurotische afwijkingen, impotentie en frigiditeit” leidt en die de optimale duur van de geslachtsgemeenschap op twee minuten stelden.

Verdwenen is ook het IJzeren Gordijn als cordon sanitaire. In vijf jaar is er in Rusland een leger van 600.000 drugsverslaafden ontstaan. Doordat zij hun schaarse injectienaalden delen, zijn ze de grootste verspreiders van het virus.

Met de jongste statistieken in de hand waarschuwen de aids-experts voor een ophanden zijnde epidemie. In 1996 zijn er meer HIV-infecties gemeld (1500) dan in de negen voorgaande jaren samen; het aantal niet-geregistreerde besmettingen ligt naar schatting tien maal hoger.

Als de trend doorzet, zo voorspelt het Russische ministerie van Volksgezondheid, telt Rusland aan het eind van de eeuw 800.000 seropositieven (op een bevolking van 147 miljoen).

Wat de vooruitzichten nog somberder maakt: de Russen zijn de afgelopen tien jaar nauwelijks of op een bedenkelijke manier voorgelicht. Terwijl de USSR langzaam uiteenviel bleef de Sovjet-pers aids zien als teken van de nakende ondergang van het kapitalisme en de verworden Westerse levensstijl. Eind jaren tachtig verzekerde het ministerie van Volksgezondheid nog dat ziekte aan de Sovjet-Unie voorbij zou gaan “omdat promiscuïteit vreemd is aan onze samenleving'.

De eerste aids-dode in de Sovjet-Unie was een 29-jarige vrouw uit Leningrad die veel met buitenlanders omging. Kort daarop, in augustus 1987, verplichtte de Opperste Sovjet, het Sovjet-parlement, alle Sovjet-burgers die langer dan een maand over de grens waren geweest, tot een aids-test.

Die plicht gold ook voor buitenlanders die in de USSR werkten of studeerden. Wie positief was getest, hing uitzetting boven het hoofd, een maatregel die vooral Afrikaanse studenten aan de Lumumba-universiteit in Moskou trof. “Ze gedroegen zich als terroristen”, schreef de pers ter rechtvaardiging van hun deportatie.

De strijd tegen het virus richtte zich op grootschalige screening (eind 1993 waren 119 miljoen Russen getest) en het opsporen van de personen met wie de HIV-geïnfecteerden in contact hadden gestaan. In het vocabulaire van de inspecteurs van de volksgezondheid kwamen woorden als preventie of privacy niet voor. Lokale krantjes publiceerden namen en adressen van seropositieven, soms met foto en al. De politie en de KGB probeerde aan de hand van in beslag genomen adresboekjes de vrienden van een aids-patiënt te achterhalen en te testen. Aids-voorlichting op scholen kwam pas in 1993 van de grond. De teneur was dat jongeren “onzedelijke seks” moesten vermijden. In een folder van het Russische Rode Kruis uit 1991 staan homoseksualiteit en promiscuïteit afgebeeld in pictogrammen waardoor een streep is gezet.

Totdat artikel 121.1 in 1993 uit het wetboek van strafrecht werd geschrapt was homoseksualiteit in Rusland strafbaar. Prostituées, die volgens een legerkrant “een vijfde colonne” vormen, wentelen zich op een overheidsposter in dollarbiljetten. Samen met de buitenlanders en de junkies zijn zij afgeschilderd als een soort duivels.

Lokale, kleinschalige campagnes waren minder moralistisch, maar speelden vaak in op angst. Maar de boodschap achter badges met doodskoppen en grafstenen of een poster van een slang die het woord aids schrijft, leek niet door te dringen. Het resultaat van de Russische aanpak tot nu toe is volgens Artsen zonder Grenzen dat de jongeren veel kennis hebben van de besmettingsroutes, maar tegelijk geneigd zijn om hun eigen risico's weg te wuiven.

De videoclip die deze zomer op de Moskouse televisie te zien is, markeert een breuk met het verleden. Twee zangeresjes van de populaire popgroep Lyceum die tegen een achtergrond van Stalintorens en billboards reclame maken voor veilige seks - het is voor Russische begrippen ongehoord. De eigentijdse benadering staat in schril contrast met de praktijk van de gedwongen aidstest. Nog altijd krijgen zwangere vrouwen bij hun bezoek aan een kraamkliniek ongevraagd te horen of ze het virus hebben of niet. En al wordt de wet op dit punt niet nageleefd, buitenlanders die meer dan drie maanden in Rusland verblijven zijn verplicht aan te tonen dat ze HIV-vrij zijn.

Nu de grafieken een exponentiële stijging van het aantal HIV-geïnfecteerden laten zien, komen steeds meer Russische medici terug op hun traditionele aanpak, waarbij de rechten van het individu moesten wijken in het belang van het collectief. Aleksandr Goljoesov, de coördinator van het Russische aidsbeleid, merkte onlangs op: “Vroeger konden we nadenken over beheersing van de ziekte en het beperken van de schade. Dat kwam omdat de epidemie bij ons langzaam op gang kwam. Maar nu de vlam in de pan is geslagen, lijkt een catastrofe onafwendbaar.” De meest radicale leden van het Russische parlement blijven het virus zien als een biologisch wapen ter uitroeiing van het Russische ras.

Uit de scherpe toename van het aantal infecties halen zij hun argumenten voor draconische maatregelen. Hun aanhang bestaat voor een deel uit jongeren, zoals de anonieme briefschrijver in het blad Molodoj Kummunist (Jonge Communist): “Alle homo's, hoertjes en junkies moeten worden opgepakt en doodgeschoten om de staat geld te besparen en om aids te stoppen.'