'Amsterdam' begrenst Europa van de elites

Onbegonnen en toch noodzakelijk is het vlechtwerk aan Europa. Taal, cultuur, geschiedenis, welvaart en armoede, bevoorrechting en uitsluiting houden Europa verdeeld. De sterke economieën van Noord-Amerika, de achterstand in Oost-Europa, de opkomst van Centraal-Azië, de dynamiek in het Verre Oosten, de risico's van gewelddadige uitbarstingen aan Europa's randen en de breuklijn tussen Noord en Zuid dwingen tot eenheid.

De staten zijn uitdrukking van de verdeeldheid en vormen tegelijkertijd onmisbare instrumenten bij het overwinnen ervan. Dit alles bepaalde de conferentie van Amsterdam over de herziening van het Verdrag van Maastricht.

De resultaten van 'Amsterdam' kunnen met verschillende maten worden gemeten. Gerekend naar de opdracht die in het basisverdrag van Maastricht lag besloten zijn de uitkomsten pover. 'Maastricht' was een moedige stap in de ruimte die met de val van de Muur was ontstaan. De nieuwe Unie was te veel een product van het oude, kleine Europa om een antwoord te kunnen geven op de onverwachte uitdagingen, werd gezegd. Maar die kritiek verstomde toen het Europa voorbij de nieuwe Duitse oostgrens dringend aangaf tot de Unie te willen toetreden. De schrijvers van het Verdrag van Maastricht hadden dit al voorzien: zij hadden zichzelf de taak opgelegd de instellingen van de Unie voor de uitbreiding gereed te maken. Dat had in Amsterdam moeten gebeuren. Het is er niet van gekomen.

Gerekend naar de verwachtingen die het Nederlandse voorzitterschap had gewekt, is de beoordeling dubbelzinniger. Premier Kok was een half jaar geleden begonnen met het understatement dat het Verdrag van Amsterdam misschien onder het volgende (Luxemburgse) voorzitterschap moest worden afgerond. Zo bezien mag van een geslaagde top worden gesproken. Maar in zijn eindsprint heeft Kok alles op alles gezet om, oproeiend tegen de stroom, de opdracht van 'Maastricht' alsnog uitgevoerd te krijgen. Hij nam spanningen binnen de Benelux op de koop toe en stoorde zich geruime tijd niet aan een Duitse waarschuwing het kalm aan te doen. De premier toonde zich een dynamisch voorzitter die een strakke regie voerde. Het mocht niet baten.

Gerekend naar wat in het verenigd Europa gebruikelijk is, is er geen reden voor teleurstelling. De regeringsconferenties in de Unie zijn gesloten circuits. De besluiten worden in beginsel bekendgemaakt, hoe die tot stand zijn gekomen is voorwerp van uiteenlopende versies. Ondanks de formele beslotenheid en het beruchte 'democratische gat' is er een krachtige wisselwerking tussen de publieke opinie en de regeringsvertegenwoordigers in de conferentie. Zolang een om binnenlands-politieke redenen onwelgevallig besluit kan worden uitgesteld, zal het niet worden genomen. Dat is een ijzeren wet die zich in Amsterdam deed gelden.

De top was een gelegenheid voor de leiders elkaar de maat te nemen. Blair had op de 'voortop' in Noordwijk de show gestolen, maar wat hij waard was als het er echt om ging was onduidelijk gebleven. Jospin diende zich aan als nieuwkomer met een eigengereide boodschap. De positie van oude bekenden als Kohl en Chirac was veranderd. Kohl was aangeslagen door de goud- en begrotingscrises in zijn land, Chirac was als gevolg van de onverwachte cohabitation in Frankrijk een schim van zichzelf. De Frans-Duitse motor was afgeslagen. Voorafgaande aan de voltooiing van het Verdrag van Amsterdam moest de crisis worden bezworen die was ontstaan als gevolg van de Franse eis de ondertekening van het zogeheten stabiliteitspact, een Duits geesteskind verbonden met de invoering van de euro, nog even uit te stellen.

Nieuwe coalities kregen vorm, bestaande posities werden scherper omlijnd. Dat is iets om in de toekomst rekening mee te houden. De Britten steunden de Fransen in hun wens de 'sociale' artikelen van 'Maastricht' uit te werken en de Britten hielden samen met de Duitsers de geldkraan dicht. Het Verenigd Koninkrijk heeft aangekondigd dat het Britse voorzitterschap volgend jaar in het teken van het sociale Europa zal staan. De laatst toegetreden landen - Zweden, Finland en Oostenrijk - steunden Blairs verzet tegen de schepping van een Europese defensie-politiek. Als 'kleinere' landen sloten zij zich aan bij de Belgische weigering bestuurlijke macht af te staan om stroomlijning van de Europese instellingen mogelijk te maken.

De Duitse regering toonde zich op een aantal punten minder 'Europees' dan zij zich graag wil voordoen. Onder verwijzing naar het in verhouding tot andere 'immigratielanden' grote aantal asielzoekers dat de bondsrepubliek herbergt, hield zij voor de komende vijf jaar vast aan haar vetorecht in de asiel- en immigratiepolitiek. Onder verwijzing naar de positie van de Länder was zij onvermurwbaar in de omroep- en bankenpolitiek. Nu de Britse blokkade van de sociale politiek was opgeheven, werd eens temeer duidelijk dat de Duitse positie dicht bij die van de verslagen Tories lag. De breuk met Frankrijk kon, ondanks het compromis dat uiteindelijk en onder grote spanning werd gesloten, niet meer worden ontkend. Of dat na de Duitse verkiezingen volgend jaar zo zal blijven, is een vraag.

De Nederlandse regering had gekozen voor het voorzitterschap boven haar eigen wensen. Zolang mogelijk heeft zij het voortouw gemeden en voorstellen van de partners afgewacht om vervolgens met compromissen aan de slag te gaan. Bij de belangrijkste vraagstukken had zij zich veelal geconformeerd aan bewezen Frans-Duitse voorkeuren. Toen Duitsland en Frankrijk verdeeld raakten over de financiering van een nieuw werkgelegenheidsbeleid, koos de voorzitter de Duitse kant. De manoeuvreerruimte die als gevolg van de breuk tussen beide voortrekkers in verschillende dossiers ontstond, heeft Nederland niet meer onder controle kunnen krijgen. Kohl had zijn strijdvaardigheid verloren, Chirac was geïsoleerd geraakt. De magie van de Frans-Duitse samenwerking werkte niet meer.

De weg naar de euro en naar de uitbreiding van de Unie ligt na 'Amsterdam' nog steeds open. Maar er zullen nieuwe krachten moeten worden gemobiliseerd om het zo te houden. De herziening van 'Maastricht' lijkt de laatste aanpassing te zijn geweest die kon worden voorbereid zonder veel acht te slaan op de stemming buiten de vergaderkamers. De verkiezingen in Groot-Brittannië en meer nog die in Frankrijk zijn ingrijpende correcties gebleken op de gebruikelijke Europese werkwijze. 'Amsterdam' heeft de grenzen laten zien van wat wel het Europa van de elites is genoemd. Op zichzelf geen reden tot ongerustheid.