LEV KOPELEV 1912-1997; Voormalig communist

De voormalige Sovjet-dissident en schrijver Lev Kopelev is gisteren op 85-jarige leeftijd in Keulen overleden. Hij was vooral buiten de Sovjet-Unie bekend. Dat had minder met zijn oeuvre te maken dan met zijn politieke ontwikkeling die veel gemeen had met die van Arthur Koestler. Ook Kopelev was ooit een trouwe communist, totdat hij de achterkant van het Sovjet-systeem leerde kennen en dissident werd.

Lev Zinovevitsj Kopelev werd in 1912 in Kiev geboren. De Oktober-revolutie bood de jonge Kopelev kansen die voordien ondenkbaar waren voor een intelligente arbeidersjongen met niet meer dan lagere school. Enthousiast nam Kopelev begin jaren dertig als bouwvakarbeider deel aan de collectivisatie-campagne van Jozef Stalin, die met name in de Oekraïne letterlijk dood en verderf zaaide. Na de collectivisatie mocht Kopelev in Moskou aan de universiteit Duitse taal en letterkunde gaan studeren. Daar promoveerde hij in 1941 op een proefschrift over Schiller.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog leek Kopelev aanvankelijk veel aan zijn studie te hebben. Hij was als majoor werkzaam in een afdeling 'agit-prop' van de partij, die Duitse krijgsgevangenen moest onderrichten in de grondslagen van het antifascisme. Maar toen de oorlog voorbij was, keerde deze betrekking zich onmiddellijk tegen Kopelev. Wegens contacten met de vijand werd hij veroordeeld tot tien jaar strafkamp. Hij zat in hetzelfde kamp gevangen als Aleksandr Solzjenitsyn. Maar anders dan de auteur van de Goelag-archipel bleef Kopelev trouw aan de partij. Althans zo beschreef Solzjenitsyn zijn kampgenoot Lev Roebin in De eerste cirkel.

Toen de 'dooi' van Chroesjtsjov intrad, hoopte Kopelev het gelijk weer aan zijn zijde te hebben. Hij werd gerehabiliteerd, ook als partijlid, en dacht deze positie te kunnen gebruiken voor kritische beschouwingen over politiek en literatuur. Kopelev schreef onder meer essays over Heinrich Mann, Bertold Brecht en Goethe. De val van Chroesjtsjov en de komst van Brezjnev deed het tij echter kenteren. Met name zijn studie van Brecht viel in slechte aarde. In 1968 werd Kopelev uit de partij gestoten. Kopelev werd openlijk dissident. Zo protesteerde hij in 1970 tegen het royement van Solzjenitsyn uit de Schrijversbond en nam hij het publiekelijk op voor Andrej Sacharov. Zeven jaar later was hem hetzelfde lot beschoren. Kopelev mocht in 1980 uiteindelijk naar de Bondsrepubliek emigreren. Daar maakte hij naam met een gepubliceerde reeks gesprekken met Heinrich Böll, wiens werk hij al eerder in het Russisch had vertaald, en opmerkelijk genoeg ook door zijn actieve rol in de vredesbeweging die zich keerde tegen de plaatsing van kruisraketten.