Instabiliteit Turkije duurt nog wel even voort

Premier Erbakan is uiteindelijk afgetreden. Maar wie er nu gaat regeren in Turkije, is nog volledig onduidelijk.

ANKARA, 19 JUNI. Necmettin Erbakan, de man die er sinds 1969 voor heeft gestreden om de eerste moslim-fundamentalistische premier van het seculiere Turkije te worden, is gisteren na ruim elf maanden afgetreden. Tegen het vallen van de avond vervoegde hij zich daartoe op het presidentiële paleis, waar hij werd opgewacht door een leger journalisten die in een opmaat naar zijn historische aftreden vandaar al de hele dag rechtstreekse uitzendingen hadden verzorgd.

De leider van de Welvaartspartij en zijn coalitiepartner, Tansu Çiller van de conservatieve Partij van het Juiste Pad (DYP), huisden een belangrijk deel van de dag in de residentie van de minister van Buitenlandse Zaken, tegenover het presidentiële paleis, om de laatste hand te leggen aan een nieuwe regeringsformule. Dat gebeurde samen met Muhsin Yazicioglu, de leider van de islamitisch georiënteerde ultra-nationalistische Grote Verenigde Partij (BBP), die over acht zetels in het parlement beschikt.

De BBP moet Erbakan en Çiller het 'verse bloed' schenken dat nodig is om de regeringscoalitie nieuw leven in te blazen. Onder druk van de groeiende bezorgdheid in seculiere kringen en het leger, de traditionele beschermer van het wereldlijke karakter van Turkije, over de dreigende islamisering van het land, verlieten in de afgelopen weken verscheidene DYP-afgevaardigden de partij en traden vier DYP-ministers af. De conservatieven en de fundamentalisten kunnen hierdoor niet meer bogen op een meerderheid in het parlement.

Met het aftreden van Erbakan als premier komt voorlopig een einde aan de historische machtspositie van de Welvaartspartij, die voor een gevaarlijke escalatie van politieke spanningen heeft gezorgd tussen de seculiere meerderheid in het land en de aanhangers van de politieke islam, die het huidige Turkije als een verwerpelijke schepping beschouwen van de pro-Westerse elite. Hun belangrijkste grief betreft de staatscontrole over de islam zoals die in de afgelopen jaren door de kemalisten, de volgelingen van de Turkse hervormer Ataturk, werd afgedwongen. De politieke islam, met name de radicale aanhang daarvan, ziet de militairen als de belangrijkste obstakels voor een liberalere invulling van de seculiere gedachte die ze als 'fascistisch' omschrijft.

Maar of met het vertrek van Erbakan ook de politieke instabiliteit in Turkije kan worden bezworen, is nog maar de vraag. President Demirel besloot gisteravond om het verzoek van de Welvaartspartij, de DYP en de BBP om een nieuwe meerderheidsregering te mogen vormen, voorlopig slechts voor kennisgeving aan te nemen. Hij overlegt vandaag met de leiders van de vier oppositiepartijen in het parlement of er in deze kringen formules voorhanden zijn voor de vorming van een alternatieve regering. Zo ja, dan verstrekt hij Mesut Yilmaz van de rechts-liberale Moederlandpartij, de grootste partij in het parlement na de Welvaartspartij, als eerste de opdracht om een regering te vormen. Zo niet, dan gaat het mandaat naar Çiller.

In beide gevallen zijn de kansen op succes beperkt. De leider van de DYP beschikt weliswaar over een pasklare formule, maar tegelijkertijd wordt ze geconfronteerd met een groeiende oppositie binnen haar eigen partij tegen een voortbestaan van de associatie met de Welvaartspartij. Bovendien heeft de legerstaf al laten blijken dat niet alleen Erbakan, maar ook Çiller, die de Welvaartspartij in de gelegenheid stelde om aan de macht te komen, niet aanvaardbaar is als premier. De Welvaartspartij blijft op die manier immers deel uitmaken van de regering. De grootste zorg van de militairen is de infiltratie van de politieke islam in het staatsapparaat, waarmee de Welvaartspartij een islamitische levensstijl en de islamitische ideologie aan de totale bevolking wil opdringen.

Anderzijds blijft de oppositie hopeloos verdeeld, wat Yilmaz nauwelijks mogelijkheden biedt om een stabiele regering te vormen zonder de deelname van de DYP. De Moederlandpartij heeft inmiddels een verbond gesloten met de Democratische linkse Partij (DSP) van Bulent Ecevit, maar de positie van de andere sociaal-democratische Partij, de CHP van Denzi Baykal, is nog onduidelijk.