De oases van Amsterdam

Tussen de Amsterdamse grachten liggen eilanden van rust: de tuinen van de grachtenpanden. Op 20, 21 en 22 juni is een aantal te bezichtigen. Een tocht door historisch groen.

Aan de Amsterdamse grachten is het zelden stil. Op een doordeweekse ochtend overstemt geratel van vuiniswagens de schelle fluittonen van een draaiorgel. Een auto-alarm verstoort een gesprek tussen twee voorbijgangers. Maar aan de achterkant van de statige grachtenpanden klinkt slechts vogelgekwetter en bladergeruis. Alleen een achter klimop verscholen gevel herinnert eraan dat je in de stad bent en niet ergens op de Veluwe.

Tijdens de 'open tuinen dagen' van de stichting De Amsterdamse Grachtentuin geven ruim twintig binnenstadstuinen hun geheimen prijs. Een lange gang door een vreemd huis - je kunt zelfs bij de burgemeester 'op bezoek' - komt uit op de 'longen van de stad' zoals de majestueuze beuken, kastanjes en esdoorns wel worden genoemd.

Behalve zuurstof geven deze grote bomen vooral veel schaduw, waardoor de grachtentuinen een eigen klimaat hebben gekregen. 's Zomers is het er koeler en 's winters zachter dan in de omringende straten. Vleermuizen voelen zich er thuis en de groene planten, met name klimop, bepalen de karakteristieke, enigszins geheimzinnige sfeer van de grachtentuin.

De tuinen lijken eeuwenoud, maar de meeste zijn pas dertig jaar geleden aangelegd. De huidige indeling in percelen dateert van het einde van de 19e eeuw. Toen werd de grond verkaveld. Volgens tuinarchitect Robert Broekema, bestuurslid van de stichting De Amsterdamse Grachtentuin waren de tuinen oorspronkelijk “een soort werkvelden, waar de was werd uitgehangen en wat fruitbomen stonden. Iedereen maakte daar vrijelijk gebruik van. In de achttiende eeuw werden het een soort parken. Onder invloed van de Engelse landschapsstijl werden er toen paden en hagen en hier en daar een theehuis aangelegd.”

Hoewel er zich in de grachtengordel geen echte historische tuinen meer bevinden, hebben de meeste wel een klassiek ontwerp. Behalve Frans georiënteerde, monumentale tuinen met buxussnoeifiguren, taxushagen, klimop en rozen, is ook de Engelse cottage-stijl bij grachtenhuis-bezitters geliefd. Gouden regen, magnolia's, hortensia's, hosta's en vrouwenmantel geven de cottage-tuinen een minder formele sfeer.

De meeste grachtentuinen zijn lang en smal. Achter dubbele panden kan dat 16 bij 30 meter zijn, maar er zijn ook tuinen van 4 meter breed die 20 meter lang zijn. Volgens Broekema zijn deze langgerekte percelen visueel korter te maken door de aanleg van dwarshagen en begroeide bogen (zogeheten berceaux). Eén van Broekema's favoriete tuinen ligt aan de Herengracht. Het is een klassieke, symmetrische tuin in de schaduw van een rode beuk. Grindpaden lopen langs een vijver die dwars op de lengte-as van de tuin ligt.

Toch is er veel schone schijn tussen de grachten. Achter de monumentale kantoorpanden liggen vaak verwaarloosde wildernissen. De stichting De Amsterdamse Grachtentuin komt op voor het behoud en waar nodig de restauratie van de grachtentuinen. Oude bomen zijn onbarmhartig omgehakt om plaats te maken voor parkeergarages of bebouwing. Ingezakte theekoepels liggen soms bedolven onder afgedankte fietsen. Hier is de stilte, niet langer paradijselijk, naargeestig geworden.

INFORMATIE

Grachtentuinen in bloei 20, 21 en 22 juni, 10-17u. Een passepartout kost ƒ 15 en is tijdens de open dagen verkrijgbaar bij de deelnemende tuinen.

Herengracht 106

18de-eeuwse gevel met kroonlijst, gerenoveerde tuin met beukenberceau. Tuinontwerp van Robert Broekema.

Herengracht 118

Transparante tuin met veel bladsoorten.

Herengracht 314

Kruidentuin bij pand uit ca 1720.

Herengracht 366

Bijbels Museum, de tuin is geïnspireerd op het thema water.

Herengracht 408

Wilde plateau-tuin met tuinhuis.

Herengracht 460

Dubbel huis met zeldzaam empire stoephek, stijltuin met buxusbogen en rozen.

Herengracht 476

Het huis Mirandolle, dubbel huis uit de 17de eeuw, tuin in Franse stijl.

Herengracht 478

Laat 17de-eeuws huis met strakke stadstuin.

Herengracht 502

Sinds 1927 ambtswoning van de burgemeester. Strak ingedeelde tuin met tuinprieel. Alleen op vr 20 en za 21 geopend.

Herengracht 605

Museum Willem Holthuysen, dubbel huis uit ca 1740, tuin in Franse stijl.

Keizersgracht 62 en 64

Tuin in Franse stijl, groot tuinhuis.

Keizersgracht 263

Franse stijltuin met veel buxus en rozen.

Keizersgracht 321

Moderne tuin.

Keizersgracht 445

Door taxushagen strak ingedeelde tuin.

Keizersgracht 607

Voormalig koetshuis van de burgemeesterswoning uit 1672.

Keizersgracht 617

Moderne tuin met dominerende waterpartij.

Keizersgracht 633

Tuin onderverdeeld in drie stijlen: klassiek, wild en cottage. Za 21 concert in de tuin, bij slecht weer zo.

Keizersgracht 672

Huize van Loon, Franse stijltuin.

Keizersgracht 697

Was ooit tweeling met 699, in de 19e eeuw verbouwd. Tuinontwerp Mien Ruys.

Prinsengracht 315-331

Hotel Pulitzer, tuin met veel natuursteen. Tuinontwerp van Bob van der Vliet.

Vijzelgracht 2a, hoek Prinsengracht

Maison Descartes, Franse buxustuin. Tuinontwerp van Arend-Jan van der Horst.