'Het verdrag is hooguit een couveusekindje'; Laurens Jan Brinkhorst over de top

Het was een zware bevalling maar het kindje mag er zijn, zei premier Kok na afloop van de Europese top. Niet iedereen denkt er zo over.

DEN HAAG, 18 JUNI. “Hooguit een couveuse-kindje”. Dat is de kwalificatie van Laurens Jan Brinkhorst van het Verdrag van Amsterdam. , voormalig staatssecretaris voor Europese Zaken, oud-topambtenaar bij de Europese Commissie, lid van het Europees Parlement en erkend deskundige in het Europees recht en partijgenoot van minister van Buitenlandse Zaken Van Mierlo.

De aanpassing van Europese instellingen met het oog op de toetreding van Oosteuropese landen is grotendeels opgeschoven naar het moment van daadwerkelijke toetreding. Was het Verdrag niet juist bedoeld om de Unie nu alvast klaar te maken voor de uitbreiding?

“Jazeker. Het is een teken van onmacht dat de Europese leiders niet in staat zijn geweest om de hoofdreden om het verdrag zo snel na Maastricht alweer te wijzigen, gestand te doen. Ik zie ook niet in hoe de EU in staat is met dit resultaat de toetreding te verwezenlijken. Er was een kwalitatieve sprong voorwaarts nodig om de Unie met nieuwe leden uit te breiden. De sprong voorwaarts is nu uitgesteld, ik denk dat het proces van de uitbreiding hiermee feitelijk ook wordt uitgesteld.”

Met betrekking tot buitenlands beleid en defensie is afgesproken dat er 'nauwere relaties' komen tussen de Unie en de WEU, de Europese defensieorganisatie. Een hoge ambtenaar bij de Raad van Ministers moet de Unie mede vertegenwoordigen in het buitenland. In hoeverre is dit een verbetering?

“Nauwelijks. Het is handhaving van de status quo met hooguit een klein plusje. Bolkestein is tevreden, denk ik, omdat er niks is bereikt. De WEU blijft een satelliet ver buiten de Unie, en dat is jammer. Een buitenlands beleid zonder een geloofwaardige defensie erachter leidt altijd tot onmacht.”

Justitie en Binnenlandse Zaken zijn niet, zoals het Nederlandse voorzitterschap van plan was, in hun geheel overgeheveld naar het communautaire deel van de Europese besluitvorming. Wel wordt het Verdrag van Schengen (dat grenscontroles tussen een aantal Europese landen afschaft) een protocol bij 'Amsterdam' en komen er binnen vijf jaar gemeenschappelijke afspraken over visa en immigratie. Wat betekent dit in de praktijk?

“Dit vind ik misschien wel de grootste teleurstelling van de top. In feite is de communautaire werking (besluitvorming waar controleerbare procedures worden gevolgd en de Europese instellingen elk hun vastomschreven rol hebben, red.) bij Justitie en Binnelandse zaken met vijf jaar uitgesteld. En dan nog zal op dit deze terreinen alleen met unanimiteit worden besloten. Er zitten wat mij betreft op deze manier nog teveel grendels op de deur om te komen tot een werkelijk democratisch Europees justitiebeleid. Dat 'Schengen' nu als protocol bij het verdrag wordt gehecht, betekent dat Commissie, Parlement en Hof van Justitie iets meer rechtsstructuur kunnen geven aan afspraken over grenscontrole. In elk geval lijkt het er nu op dat burgers een kans krijgen om rechtsgeldigheid te betwisten van besluiten over visa of immigratie die hen treffen.”

Volgens het nieuwe verdrag krijgt het Europees Parlement in 24 gevallen medebeslissingsrecht. Is de Unie democratischer geworden?

“Een héél klein beetje. Het was noodzakelijk dat het Europees Parlement echt versterkt moest worden als Europa nog iets van haar democratische pretenties wil waarmaken. Maar het Nederlandse voorzitterschap heeft een fout gemaakt door niet vanaf het begin ook in te zetten op democratisering van het landbouwbeleid. Bij landbouw is helemaal niets veranderd en dat betekent dat de anomalie blijft bestaan dat geen effectieve parlementaire controle wordt uitgeoefend over de helft van de Europese begroting. Het gaat hier om bijna honderd miljard gulden. Dat is toch buitengewoon te betreuren.”

Er is afgesproken dat de raad van ministers stimulerende maatregelen kan nemen om samenwerking op het gebied van werkgelegenheid te bevorderen. Is de een succes voor de Franse regering of, zoals de Financial Times schreef, een vijgeblad?

“De resolutie over werkgelegenheid is literatuur in de zin dat er woorden staan. Maar met betrekking tot concreet beleid betekent het niets. Begrijp me goed: het is winst dat hierdoor de Economische en Monetaire Unie niet ter discussie is komen te staan. Maar de praktische betekenis blijft beperkt tot een schaamlap voor de Fransen.”

Premier Kok zei na afloop: de bevalling was lastig maar het kindje mag er zijn. Een juiste conclusie?

“Hij moet dat nu eenmaal zeggen. En het voorzitterschap heeft ook zijn uiterste best gedaan, daar wil ik niet kritisch over zijn. Maar als je kijkt wat er is bereikt moet de conclusie toch zijn dat in Amsterdam de berg een muis heeft gebaard. De Europese leiders zijn kennelijk niet in staat een antwoord te geven op de uitdagingen waarvoor zij staan. Er is geen vooruitgang geboekt op de belangrijkste terreinen: noch inzake de uitbreiding, noch inzake een effectief buitenlands beleid, noch inzake een democratisch verantwoord justitie-beleid. Hooguit een couveusekind, zou ik zeggen.”