Referenda Italië smoren in onverschilligheid

Slechts dertig procent Italiaanse kiezers bracht zondag een stem uit in zeven referenda. Het referendum, lang het enige middel om politici tot actie te dwingen, is aan slijtage onderhevig.

ROME, 16 JUNI. Heel de week hebben er vorige week spoken gedwaald door de oude straten van Rome: geestverschijningen met holle ogen die waarschuwden dat de democratie in gevaar was en af en toe dansten op de muziek van een begeleidend jazzorkestje.

Het waren de organisatoren van zeven referenda die gisteren zijn gehouden. Wat zij vreesden, is gebeurd: de referenda zijn gesmoord in algehele onverschilligheid. Net dertig procent van de kiezers is gaan stemmen, de rest wilde zijn vrije dag niet opbreken. De onderwerpen waren ook weinig opwindend: mogen jagers op privé-terreinen komen, moeten de Orde van Journalisten en het Ministerie van Landbouw worden afgeschaft, mogen rechters bijbaantjes hebben.

De uitslag doet er niet meer toe, want die is pas geldig als tenminste de helft van de kiezers is gaan stemmen.

Er worden vaak correctieve referenda gehouden in Italië, maar nog nooit hebben daar zo weinig mensen aan deelgenomen. Teleurgesteld zei Marco Pannella, leider van de kleine Radicale Partij en de gangmaker achter deze en veel eerdere referenda, gisteravond dat het recht om te stemmen wordt bedreigd. Hij had heel de vorige week het gebrek aan interesse aangevallen. Zonder referenda wordt de Italiaanse democratie om zeep geholpen, zei Panella, en verandert die in een ijle spookverschijning.

De Italiaanse kiezers hebben de afgelopen twintig jaar herhaaldelijk met een referendum onwillige politici gedwongen in actie te komen. Het was een effectief wapen om verandering af te dwingen waar de politiek om verschillende redenen niet aan wilde. “Dit is de enige manier om te vechten tegen het politieke establishment,” riep Marco Panella vorige week vanachter zijn witte laken.

Echtscheiding is tegen de zin van de christen-democratische partij in 1974 mogelijk geworden na een referendum, abortus in 1981. De instorting van het oude politieke bestel werd in 1991 ingeluid met een referendum. Andere belangrijke referenda zijn gehouden in 1978, 1985, 1987 en 1989. Maar het belangrijkste referendum was dat in 1993 over verandering van de kieswet. Het betekende de doodssteek voor de corrupte regeringspartijen. Dat referendum functioneerde als een breekijzer op een geblokkeerde democratie.

Maar ook toen al was dit instrument onderhevig aan inflatie. Ook in 1990 werd het quorum niet gehaald, omdat te weinig kiezers warm liepen voor de problemen rondom jacht en pesticiden. In 1993 werden er maar liefst twaalf referenda tegelijkertijd gehouden. Twee jaar later waren het er nog eens twaalf.

De Italiaanse kiezer dreigt het spoor bijster te raken. “Het referendum is gemaakt om ja of neen te zeggen in de grote keuzes,” zei premier Romano Prodi gisteren. De zeven referenda van gisteren vallen daar niet onder. Bovendien zijn de kiezers stemmoe. Er zijn algemene verkiezingen geweest in 1992, 1994 en 1996, en referenda in 1990, 1991, 1993 en 1995. Daarbij komen nog allerlei lokale en regionale verkiezingen.

Pannella gaat in principe wel akkoord met dergelijke kritiek, maar hij wijst erop dat over de zaken die gisteren aan de orde waren, al jaren vruchteloos wordt gesproken terwijl er in in de publieke opinie een uitgesproken meerderheid voor lijkt te bestaan. Hij ziet in het gemak waarmee de politiek uitspraken in eerdere referenda naast zich heeft neergelegd, een argument om de benodigde 500.000 handtekeningen te blijven ophalen voor steeds weer nieuwe referenda. Hij heeft al weer een lijstje van meer dan twintig andere.

De Italiaanse politieke partijen zijn decennia lang een zware buffer geweest tussen de burger en het daadwerkelijke beleid, waardoor de kiezers vaak een gevoel van machteloosheid hadden. De corruptieschandalen van de afgelopen jaren hebben de macht van de partijen verminderd, maar zij zijn hard aan het proberen hun oude rol weer te herstellen.

Ook Pannella en zijn medestanders onderkennen de gevaren en problemen van directe democratie. Maar zolang Italië daar eerder een tekort dan een teveel aan heeft, wil hij referenda blijven organiseren. De kranten zijn vanmorgen unaniem in hun commentaren: daar moet Pannella dan wel essentiëlere zaken voor uitkiezen.

De Italiaanse democratie is niet in gevaar doordat de kiezers de referenda van gisteren niet belangrijk genoeg vonden om te gaan stemmen. Het is Marco Pannella die na zoveel nuttige en waardevolle politieke gevechten dreigt te veranderen in een spookverschijning.