'Als u wordt bedreigd, is dat ook onze zaak'; Poolse president Aleksander Kwasniewski over Europa

Polen verlaat de schaduwzone waarin het decennia lang heeft bestaan en wordt lid van de NAVO en de EU. Een gesprek met president Aleksander Kwasniewski aan de vooravond van de top van Amsterdam, die de uitbreiding van de Europese Unie mogelijk moet maken.

WARSCHAU, 16 JUNI. Het 17de-eeuwse paleis in Warschau, waar president Aleksander Kwasniewski woont en werkt, ademt Poolse geschiedenis. Naast de presidentiële werkkamer bevindt zich de zaal waar de vazalstaten van de Sovjet-Unie in 1955 het Warschaupact ondertekenden. Ruim vier decennia later werden regering en oppositie het in dezelfde zaal eens over de regeling van de uitvaart van het communisme in Polen. Kwasniewski was erbij, en droeg de kist namens de communistische partij.

Beneden, naast de Rococo-zaal waar de gasten van de president antichambreren, is de kapel die Lech Waesa liet bouwen. De gebrandschilderde ramen verspreiden felle kleuren en zetten het Mariabeeld in volle gloed. Staat en kerk naast elkaar in één huis - waar past het beter dan in Polen?

Maar Waesa gaat hier niet meer te biecht. In november 1995 werd de held van Solidariteit verslagen door Aleksander Kwasniewski. Het aanvankelijke wantrouwen van veel Polen jegens de oud-communist die zich zo soepel aanpaste aan de nieuwe tijden is getemperd. Kwasniewski bouwde zorgvuldig aan goede relaties met de buurlanden en bereidde de integratie van Polen voor. De economie bleef groeien. Zelfs critici zijn er nu van overtuigd dat Kwasniewski (42) echt is veranderd in een moderne sociaal-democraat, meer pragmaticus dan ideoloog: een Midden-Europese Tony Blair van vóór het Blair-tijdperk.

Aleksander Kwasniewski is een gemakkelijke prater. Hij heeft reden ontspannen te zijn: Washington heeft aangekondigd dat Polen met Hongarije en Tsjechië bij de NAVO-top in juli tot toetreding wordt uitgenodigd. De hoofdprijs van zijn presidentschap is daarmee binnen. De volgende prijs, de opening van de onderhandelingen over toetreding tot de EU, is een kwestie van tijd. Polen houdt een scherp oog op de Europese top in Amsterdam.

Het enthousiasme voor de EU lijkt in Oost-Europa weg te ebben. Velen begint nu pas duidelijk te worden hoeveel offers het zal vergen om lid te worden, hier bijvoorbeeld bij de hervorming van de landbouw. Is er sprake van ontnuchtering?

“Nee, dat zie ik niet. De gesprekken worden nu meer concreet: wat betekent het om lid te zijn van de EU? Dat is nodig, want we naderen de onderhandelingen over toetreding. In deze fase komen we te weten wat er van ons wordt verwacht. De discussie wordt rijper. Maar als u vandaag in Polen een referendum houdt over de Europese Unie, stemt zeker zeventig procent voor toetreding.”

In Polen is in het debat over de nieuwe grondwet ophef geweest over het verlies van soevereiniteit aan supranationale organisaties. U heeft gezegd: een land dat vijftig jaar lang zijn aanwijzingen uit de Sovjet-Unie heeft gekregen kan ook wel wat soevereiniteit afstaan aan Brussel.

“Bij wijze van grap heb ik zo gereageerd op het argument dat vaak wordt gebruikt door onze tegenstanders die zeggen: we hebben zo lang gevochten voor onze soevereiniteit, en nu zijn jullie bereid die zomaar weg te geven aan de bureaucraten in Brussel. Het getuigt van schizofrenie om te suggereren dat Moskou en Brussel eigenlijk hetzelfde betekenen. Er is een doorslaggevend onderscheid: vijftig jaar lang heeft Moskou onze soevereiniteit om beslissingen te nemen van ons afgenomen en vandaag is het onze soevereine beslissing om toe te treden tot de EU. Dat we daarbij genoodzaakt zijn om bepaalde bevoegdheden af te geven aan Brussel is toch geen drama?”

Meer dan tachtig procent van de Polen is voor toetreding tot de NAVO. Dat lijkt soms minder met politieke en militaire overwegingen te maken te hebben, dan met symbolische: eindelijk zal Polen ergens toe behoren waartoe het wíl behoren. Is de NAVO in die zin belangrijk voor de nationale psyche?

“Die denkwijze bestaat zeker in Polen. De toetreding tot de NAVO betekent dat Polen voorgoed de schaduwzone verlaat waarin wij decennia lang hebben verkeerd. Maar dat is niet de enige reden voor de consensus. We zijn een groot, vlak land in het midden van Europa. Duizend jaar lang waren we het beste slagveld van heel Europa. Voor ons zou neutraliteit te riskant zijn. Wij moeten garanties krijgen van onze partners om zeker te weten dat Polen niet weer een slagveld wordt. Voor veel Polen is de NAVO die garantie.”

En de finale bevrijding van Rusland.

“Steeds meer Polen zien de NAVO niet alleen als recept tegen een eventuele dreiging van Rusland. De instelling tegenover de NAVO was vijf, zes jaar geleden anders. Steeds meer Polen beseffen nu dat een uitgebreide NAVO de best mogelijke contacten met Rusland moet hebben, en dat het niet mogelijk is een veiligheidssysteem op te bouwen met de rug naar Rusland. De Stichtingsakte tussen de NAVO en Rusland is een duidelijk teken dat Rusland van een traditionele vijand een partner is geworden. En Rusland accepteert nu dat elk land zijn veiligheidsbeleid soeverein bepaalt. Dat is fundamenteel.”

De VS zijn voor toelating van slechts drie nieuwe leden tot de NAVO: Polen, Hongarije en Tsjechië. Bestaat daardoor niet het gevaar van een nieuwe tweedeling in deze regio?

“Nee, dat geloof ik niet. De deur blijft open voor de anderen. Ik kan me nauwelijks indenken dat de NAVO drie landen opneemt, en daarmee is het gedaan en blijft Europa verdeeld. Dit proces zal sneller verlopen dan we ons kunnen voorstellen. Roemenië, Slovenië en andere landen kunnen wat later lid worden. We bouwen aan een historisch fenomeen, een gemeenschappelijk Europa, en het is alleen een kwestie van tijd. Er bestaat geen gevaar dat Europa in de toekomst een deling zal kennen als na Jalta.

Ik constateer met verwondering een gebrek aan verbeelding. Herinnert u zich nog maar zes jaar geleden de discussie over de hereniging van Duitsland? Hoeveel bezwaren waren er niet tegen een germanisering van Europa? Als we toen een opiniepeiling hadden gehouden in Rusland en Polen, waren de meeste mensen tegen hereniging van Duitsland geweest. En wat zeggen we nu, na enkele jaren? Een verenigd Duitsland betekent meer stabiliteit in Europa, meer engagement in de Europese integratie, meer samenwerking, en goede verhoudingen met de buurlanden. Ik ben er zeker van dat hetzelfde zal gebeuren in het geval van de NAVO.''

Hoe zou u Nederlandse soldaten uitleggen dat zij ooit misschien op Pools grondgebied moeten vechten?

“Ik zou eerst uitleggen dat onze taak is ervoor te zorgen dat zoiets nooit gebeurt. De hoofdzaak is dat we een Europees veiligheidssysteem ontwikkelen waardoor Nederlandse soldaten niet hoeven te vechten op Pools grondgebied en Poolse parachutisten ook niet meer hoeven te landen in de buurt van Arnhem. Ik ben ervan overtuigd dat de NAVO-uitbreiding meer veiligheid brengt en niet minder. Maar zou Polen ooit worden bedreigd, dan zal het antwoord van een Nederlandse soldaat zijn: Polen moet worden geholpen, want als ik Polen niet help, komt het ongeluk ook over mij. En omgekeerd: als Nederland, België of Duitsland worden bedreigd van welke kant dan ook, is het niet alleen hun zaak, maar ook de onze. Dat is het wezen van ons denken over Europa: dat is ónze zaak.”

Tien jaar geleden was u minister in een communistische regering. Nu loodst u uw land de NAVO binnen. Denkt u nog wel eens na over die paradox?

“Polen is een land van paradoxen, een land waarin verschillende winden van de geschiedenis waaien. De paradox organiseert in Polen vaak het leven. Hier werd een arbeider van een scheepswerf president en winnaar van de Nobelprijs. Ik was nooit minister in een communistische regering geworden als Solidariteit niet had bestaan: het hoorde niet bij de traditie om iemand van dertig minister te maken. Een andere paradox is wellicht dat ik de strijd om het presidentschap won van Lech Waesa. En nu ben ik misschien degene die de documenten zal ondertekenen voor de toetreding tot de NAVO. Het belangrijkste is dat de Polen zich kunnen ontwikkelen. Polen moet met een sterkere democratie en economie en meer veiligheid dan ooit de 21ste eeuw binnengaan. Er is vrede, we hoeven niet bang te zijn door buren te worden overvallen. De vijf minuten van Polen in de wereldgeschiedenis zijn nu ingegaan.”