De Harediem krijgen Israel in een wurggreep; God tegen Zion

De staat Israel versmaden en er toch van profiteren - dat is de tactiek van de harediem. Hun toenemende welvaart en macht markeren de groeiende tegenstelling in Israel tussen aanhangers van een religieuze en die van een seculiere staat. 'De harediem maken het leven van andere Israeliërs ondragelijk.'

Op Lag Ba'omer, een populair joods religieus feest, stookt de Israelische jeugd tot diep in de nacht vuurtjes. Dagenlang zijn planken, boomstronken en stukken karton aangesleept. In het smeulend vuur worden in zilverpapier verpakte aardappelen en worstjes gekookt en gebraden - een idylle voor kinderen in de zwoele lentenacht onder de bijna volle maan.

Maar in Mea Shearim en Bnei Barak, wijken in Jeruzalem en Tel Aviv waar overwegend harediem, 'god vrezende joden', wonen, was de idylle dit jaar ver te zoeken. Vrome jongeren benutten het feest om demonstratief Israelische vlaggen in de vlammen te gooien, onder het roepen van 'God tegen Zion'. De harediem, leden van een ultrareligieuze sekte, willen van de staat Israel, zeker in zijn huidige 'wereldse' vorm, niets weten. Althans, zo lijkt het. Want de harediem, wier aantal snel toeneemt, worden aan de rechtvleugel van de Israelische politiek en samenleving hoe langer hoe meer een factor van grote betekenis.

“De Israelische vlag is een dweil. Een vieze rotdweil.” Twee jonge harediem dansen uitdagend om me heen. Ik sta op Israels nationale feestdag in de hoofdstraat van Mea Shearim voor een soort klaagmuur met vlugschriften. Nergens in Mea Sheariem wappert de Davidster op deze 49ste onafhankelijkheidsdag. Gadegeslagen door vijandig kijkende jongeren noteer ik de teksten die rabbijnen bij honderden hebben laten aanplakken: “Weer vieren de zionisten onafhankelijkheidsdag. Sedert de stichting van de staat Israel gaat er geen dag zonder aanslagen en doden voorbij. Oh, wat is er van ons uitverkoren volk geworden.” En: “Op deze bittere dag storten wij ons hart uit in gebed en smeken God, onze vader, onze koning, verlos ons van ons duivels lot.” En: “Grote rouw valt op onafhankelijkheidsdag op het hart van Israel dat generaties lang trouw aan God is gebleven en geen andere onafhankelijkheid kent dan die van de Tora (de vijf boeken van Mozes).”

Vreugdedansjes

Als op deze nationale feestdag de sirenes loeien en het verkeer tot stilstand komt voor een eerbetoon aan in oorlogen gesneuvelde Israelische soldaten, maken de harediem baldadige vreugdedansjes, tot ergernis van de andere Israeliërs die eerbiedig naast hun auto staan. De harediem gooien ook met stenen naar de politie en schreeuwen onderwijl “nazi's, nazi's!” Dat alles gebeurt vooral in de omgeving van de Bar-Ilanstraat in Jeruzalem, waar altijd veel politieagenten paraat staan omdat er al jaren tussen harediem en seculiere Israeliërs wordt gevochten over verkeer op sabbat, de joodse rustdag.

De Israelische president Ezer Weizman is net als vele Israeliërs in het openbaar in woede ontstoken over het treiterende gedrag van harediem bij de herdenking van Israels gesneuvelde soldaten. “Als ik politieagent was had ik mijn zelfbeheersing verloren.”

Het blad Ha'ir (De stad) was nog verontwaardigder: “De sekte van de harediem scheert zich niet, gaat niet naar de kapper en laat niemand gedurende vijftig dagen trouwen - en dat allemaal omdat negentienhonderd jaar geleden wat leerlingen van een rabbijn aan dysenterie zijn overleden. Maar een groot deel van deze zelfde harediem weigert om ook maar een minuut stil te staan voor soldaten die ook voor hen zijn gesneuveld.”Mea Shearim, de wijk waar het hart van de harediembeweging klopt, heeft de zionistische staat Israel steeds als een vloek buiten zijn muren gehouden. In architectuur en geest is Mea Sheariem een afgietsel van de shtetl uit Oost-Europa, de verdwenen joodse stadjes die Marc Chagall heeft geschilderd en Isaac Bashevis Singer heeft beschreven. Het zionistische ideaal - het streven dus naar een nieuwe joodse staat in Palestina - kon daar al in het begin van de vorige eeuw op krachtig verzet van sommige rabbijnen rekenen. “De verlossing (geula, terugkeer naar zion) kan pas met de verschijning van de messias zijn beslag krijgen”, decreteerden zij. Deze overtuiging heeft de Holocaust overleefd en is een van de grondgedachten van de harediem geworden - zelfs al wonen velen van hen nu dus in dat vermaledijde, moderne Israel.

Het zionistische argument dat misschien honderdduizenden Oosteuropese joden aan Hitlers gaskamers zouden zijn ontsnapt als de rabbijnen de terugkeer naar Zion hadden aangemoedigd in plaats van verboden, is in de wijk Mea Sheariem aan dovemansoren gericht. Hitlers moordpartijen waren de straf voor het joodse volk dat Gods geboden misachtte, is de historische analyse van de harediem.

Tommi Lapid, een van Israels bekendste journalisten, verloor onlangs tijdens een televisie-uitzending zijn zelfbeheersing, toen een haredi betoogde dat de “zionisten zelfs belang hadden bij de Holocaust omdat die de aanspraken op de stichting van de zionistische staat zou bevorderen”. “Jij bent een nazi”, schreeuwde Lapid en liep met een rood aangelopen hoofd de studio uit. Lapid was immers veertien jaar toen zijn ouders voor zijn ogen door de Duitsers in Hongarije werden vermoord. Het idee dat de zionisten geen zier om het leven van de vrome joodse massa in Oost-Europa gaven, is bij de harediem echter gemeengoed en komt in allerlei geschriften en boeken terug.

Bloedvergieten

De opschudding die de harediem veroorzaken, is een facet van de escalerende strijd tussen het joodse fundamentalisme en de seculiere democratische gedachte binnen de Israelische samenleving. Sommige waarnemers vrezen toekomstig bloedvergieten en zien in de moord op premier Yitzhak Rabin door de vrome Yigal Amir in 1995 het voorspel van een grootschaliger botsing. Rabins moordenaar stond met zijn totale onderworpenheid aan het rabbinale gezag immers in ideologisch opzicht met één been in de wereld van de harediem. Zijn andere been rustte stevig op het religieus-zionistische ideaal van Gush Emoniem, het religieuze blok der getrouwen, dat na 1973 zo'n belissende rol heeft gespeeld in het afdwingen van de joodse nederzettingspolitiek van de verschillende regeringen in de bezette gebieden.

In de persoonlijkheid van deze moordenaar lopen de zionistische ultra-orthodoxie van Gush Emoniem en de religieuze opvattingen van de harediem in elkaar over. En dat doen ze in toenemende mate ook in de Israelische maatschappij. Haredi zijn en tegelijkertijd tegen de Palestijnse staat zijn, gaan anno 1997 hand in hand. De harediem blijven in tegenstelling tot de moderne zionistische ultra-orthodoxie de Israelische staatsgedachte verwerpen, terwijl ze in toenemende mate deelnemen aan het maatschappelijke en politieke leven.

Zo heeft de Israelische legerleiding nu zelfs voor de eerste maal het plan opgevat kleine militaire eenheden te vormen waarvoor uitsluitend dienstplichtige harediem zullen worden opgeroepen. Zij zullen glatt-kosher eten krijgen, dat onder rabbinaal toezicht wordt bereid, en verschoond blijven van het dienen met meisjessoldaten. De legerleiding heeft dit plan opgevat wegens groeiende kritiek uit de Israelische samenleving op het groot aantal harediem dat door Torastudie aan drie jaren zware dienstplicht pleegt te ontkomen.

De integratie van de gedachte aan ondeelbaarheid van het 'heilige land' en de Israel-afwijzende filosofie van de harediem heeft directe politieke gevolgen. Likudleider Benjamin Netanyahu is mede door de steun van de harediem vorig jaar premier geworden. Likud lijkt met zo'n sterke bondgenoot lange tijd van de macht verzekerd.

De kinderrijkdom is een kenmerk van de harediem: er zijn al demografische studies die voorspellen dat in het jaar 2020 een haredi tot premier zal worden gekozen en Israel een zogenoemde halachische-staat (gebaseerd op de Tora en Talmud) wordt. In het jaar 2020 zou 45 procent van de Israeliërs deel uitmaken van het blok van harediem en ultra-orthodoxen. Op dit moment rekent zeven procent van de Israeliërs zich tot de harediem. Volgens statistische berekeningen zouden de harediem over een generatie onder de joden in Jeruzalem al de meerderheid uitmaken. Met een eigen onderwijssysteem leggen de harediem de basis voor een greep naar de macht in een staat die ze niet erkennen, maar waarvan ze wel profiteren.

Vijanden van het geloof

Rabbijn Israel Eichler beweert dat de seculiere zionisten - die hij als 'vijanden van het geloof' ziet - uit angst voor de harediem zevenhonderdduizend Russische joden (van wie dertig procent niet aan de halachische criteria voldoet omdat ze geen joodse moeder hebben) naar Israel hebben gehaald. “Dat was de enige reden voor de komst van de Russische joden”, zegt deze kleurrijke rabbijn, die van de 'Raad van wijze rabbijnen' van de harediem toestemming heeft gekregen deel te nemen aan een populair discussieprogramma van de staatstelevisie om “het imago van de harediem te verbeteren”. Zichzelf heeft hij nooit op het magische scherm gezien omdat hij geen tv kijkt en geen wereldse boeken en kranten leest.

Op 42-jarige leeftijd heeft rabbijn Eichler al dertien kinderen. “Met Gods hulp komen er meer”, zegt hij. “Ons verlangen naar grote gezinnen is een reactie op de Holocaust. Toen werden een miljoen joodse kinderen afgeslacht, van wie de meesten al Tora leerden. We zien in ieder kind de drager van de Tora, het woord van God.” Hij meent dat de immigratie uit Rusland het omslaan van de demografische balans naar de harediem wel kan vertragen, maar niet verhinderen.

De politieke machtspositie van de harediem wordt niet in de laatste plaats bevorderd door het religieuze reveil onder Israeliërs van Afrikaanse en Aziatische afkomst. Van dit betrekkelijk nieuwe fenomeen heeft met name de haredische Shas-partij van rabbijn Ovadia Yousef geprofiteerd: tien zetels in de 120 leden tellende Knesset maken Shas tot leider van de grootste religieuze partij.

Yitzhak Sheinfeld, aannemer en eigenaar van Kol Hai (de levende stem), een van de radiostations van de harediem, geeft voor deze ontwikkeling de volgende verklaring: “De socialistische antireligieuze zionisten wilden een nieuw mens scheppen. Toen de vrome Jemenitische, Marokkaanse en Iraakse joden in de jaren vijftig naar Israel kwamen, zeiden de zionisten tegen hen: trek de gebedskleden uit, smijt de gebedsboeken weg en knip de pijes af. Dit is een nieuw land voor een nieuwe jood! Het atheïstische zionisme is echter jammerlijk mislukt. Het religieuze zionisme daarentegen zal bloeien.”

Zolang rabbijn Youssef aan het hoofd staat van de Shas-partij is deze formatie voorstander van een territoriaal compromis met de Palestijnen. Pikoeah nefesh (het redden van een mensenziel is belangrijker dan de heiligheid van het land) is voor Youssef het uitgangspunt. Sommige buitenlandse diplomaten, zoals de Egyptische ambassadeur Mohammed Bassiouni, of de Europese bemiddelaar voor het Midden-Oosten Miguel Morathinos, zien deze rabbijn dan ook als een mogelijk instrument om premier Netanyahu onder druk te zetten. Als deze in zijn harde politiek jegens de Palestijnen volhardt, zou Youssef met een kabinetscrisis kunnen dreigen. De aanhang van Shas is echter zo snel aan het verrechtsen dat het pikoeah nefesh-principe het bij de wisseling van leiderschap van Shas misschien zal moeten afleggen tegen de ondeelbaarheidsgedachte.

Uitzwermen

“Ik stemde in 1996 Moledet”, vertelt Meir Bernstein (22) in een piepklein restaurantje tegenover de grote Mir-jesjive (theologische universiteit) in het hartje van Mea Sheariem. Moledet is de ultranationalistische, zionistische vaderlandspartij die deportatie van de Palestijnen uit Israel voorstaat. Bernstein is haredi en werkt halve dagen als toezichthouder op het in acht nemen van religieuze kook- en eetregels. Hij studeert aan een jesjiwe. “Dat ik stem betekent niet dat ik me Israeliër voel”, zegt hij. “Ik ben in de allereerste plaats jood. Ik kan overal jood zijn. Daarom zegt onafhankelijkheidsdag me totaal niets.” Ook hij gelooft dat uiteindelijk de harediem in Israel de meerderheid zullen uitmaken. “Zij zwermen uit Jeruzalem en Bnei-Barak (bij Tel Aviv) uit naar Ashdod, Ashkelon, Beit Shemes en tal van andere plaatsen.”

Uit gesprekken met harediem blijkt dat ze deze optimistische toekomstverwachting ook baseren op het vertrek van veel Israeliërs uit Israel, die met een religieuze staat niet op hebben. “Dat zijn geen joden. Die kunnen overal leven waar ze het materieel goed hebben.”

De optimistische levenskracht van de harediem heeft een economische basis. Professor Menahem Friedman van de religieuze Bar-Ilan universiteit in Jeruzalem wijst op de grote tegenstelling die er is tussen de in de Tweede Wereldoorlog verloren gegane wereld van de harediem in Oost-Europa en de bloei die zij na de holocaust in de VS en Israel doormaken. De bittere armoede in de shtetl van Oost-Europa werkte remmend op de ontwikkeling van de harediem. De vrome huisvader in Polen had niet de middelen om alle zonen naar een jesjiwe te sturen om zich vrij van aardse verplichtingen in Gods woord te verdiepen. Er moesten ook magen worden gevuld.

“Op basis van welvaart hebben de harediem na de Tweede Wereldoorlog iets volslagen nieuws in de joodse wereld geschapen”, zegt Friedman. “Zij hebben een eigen samenleving gesticht die bijna helemaal bestaat uit talmidiem hahamiem (wijze leerlingen), die zich uitsluitend met de studie van de Tora en Talmud bezig houden.”

Friedman definieert de haredi in sociologische termen. “Een haredi is iemand die zijn zonen van hun 13de tot hun 25ste jaar op een jesjiwe laat studeren en buiten het arbeidsproces houdt. De haredi besteedt zijn tijd aan de economie van het hiernamaals. Zijn hele leven wordt hierdoor bepaald. Hij kan niet of nauwelijks meer uit dat systeem komen. Op 25-jarige leeftijd is de haredi niet meer geschikt voor de buitenwereld.” In deze vormingsjaren wordt een vrouw voor de jonge haredi gezocht, sticht hij een gezin en leeft hij van een uitkering van de jesjiwe of giften van rijke Amerikaanse geloofsgenoten. In vele gevallen werkt de vrouw, maar als zij op 23-jarige leeftijd al vijf kinderen heeft, vervalt die optie.

De harediem mogen dan sinds 1977 een politieke flirt zijn aangegaan met de rechtse zionisten - kort na de stichting van de staat Israel waren ze juist dik met de linkse zionisten. David Ben Gurion, Israels eerste (atheïstische) premier, meende in de eerste jaren na de Holocaust dat de harediem als bewaarders van de joodse religieuze traditie moesten worden gekoesterd. Hij stelde de harediem vrij van militaire dienst en liet hun religieuze scholen uit de staatskas financieren. Dat was het begin van wat critici zien als het op groteske wijze uitmelken van de schatkist door de harediem. Om beurten hebben de Arbeidspartij en Likud met steeds meer geld naar steeds meer politieke gunsten van de harediem gelonkt. De plaats op de politieke wip kreeg voor de harediem de waarde van een levensverzekering.

Overvolle supermarkten

De welvaartsexplosie in Israel van de afgelopen tien jaar is niet aan de harediem voorbijgegaan. “Mijn vader had maar één broek”, herinnert een haredi zich. “Als die in de was ging liep hij een paar uur in zijn onderbroek totdat zijn broek in de zon was gedroogd. Nu heeft de moeder voor ieder kind wel drie broekjes in de kast liggen.”

Dat het de harediem materieel beter dan ooit gaat, is te zien. Mannen lopen in snelle pas in Bnei Barak met een draagbare telefoon aan het oor door de saaie straten zonder cafés. Luxe auto's staan op de parkeerplaatsen van nieuwe appartementen. Nieuwe jesjiwoth (theologische universiteiten) zijn met marmer bekleed. De supermarkten zijn overvol. Natuurlijk is er volgens de officiële statistieken ook veel armoede in de kinderrijke gezinnen in Bnei Barak. Een inwoner van Mea Shearim: “Ik woon met mijn vrouw en zeven kinderen in een appartement van nog geen 55 vierkante meter. Het is wel aanpassen, maar op ruimte na hebben we het goed.”

Rahel Bolton, een struise vrolijke vrouw, leidt sedert enkele jaren met groot succes een advertentiebureau dat zich heeft gespecialiseerd in industriële producten in de gemeenschap van de harediem. Eens leidde ze een woest leven in de bohème van Tel Aviv, nu zegt ze haar wortels, identiteit en geluk in de religieuze wereld van de harediem te hebben gevonden. “De overgang maakt dat ik beide werelden kan begrijpen”, zegt ze. Mijn toegestoken hand weigert ze bij de kennismaking. “Dat doen wij niet.”

De combinatie van toenemende welvaart en snelle demografische expansie heeft de ogen van de Israelische industriëlen geopend voor de harediem als aantrekkelijke afzetmarkt. Zo worden er onder rabbinaal toezicht steeds meer glatt-koshere producten gemaakt die aan de godsdienstige eisen van de harediem voldoen. De fabrikant van Sanyo-schoonmaakmiddelen zette een speciale fabriek op waar glatt-kosher zilverpapier van de band loopt, zonder laagje dierenvet.

Voordat ze er zeker van is dat een product de toets van het kasjrut (kosher zijn) kan doorstaan, weigert Rahel Bolton er reclame voor te maken. Vrouwen en meisjes mogen niet in de advertenties van het bureau Bolton in Bnei Barak en Mea Sheariem verschijnen. In deze buurten, waar voor mannen en vrouwen aparte bussen rijden, zijn producten waarvoor op de reclameplakkaten een vrouw verschijnt onverkoopbaar. Coca Cola heeft, om het predikaat glatt-kosher te verwerven, het supergeheime recept van zijn drankje onthult aan de rabbijn van Bnei Barak, vertelt Bolton. Concurrent Pepsi Cola daarentegen is voor eeuwig uit de gemeenschap van de harediem verbannen, omdat de Israelische promotors van deze drank de Amerikaanse zanger Michael Jackson naar Israel haalden en nog voor het uitgaan van de sabbat in Tel Aviv lieten zingen.

Ook grote bouwprojecten, speciaal voor harediem, getuigen van de nieuwe economische macht van de harediem. Op Palestijns gebied bij Modi'in, de moderne Israelische stad in aanbouw, is Kiryat Sefer verrezen, een hele stad uitsluitend voor harediem. Menige inwoner van Modi'in is daarvan niet gecharmeerd. “Ik ben juist uit Jeruzalem naar Modi'in verhuisd om van de harediem af te komen”, aldus een van hen, die vreest dat de komst van de harediem naar de streek een nadelige invloed heeft op de waarde van zijn nieuwe huis. “Als ze ook naar Modi'in komen ga ik weer weg. De harediem maken het leven van andere Israeliërs ondragelijk.”

“Het is Meir Porush, de onderminister van Bouwnijverheid van de Agudath-Israelpartij (harediem), die de deur voor bouw voor de harediem wijd heeft geopend”, zegt Rahel Bolton. Sedert Benjamin Netanyahu premier is en de harediem de dienst uitmaken op het ministerie van Bouwnijverheid kunnen leden van de sekte op ongekend gunstige financiële voorwaarden woningen kopen.

Afbrokkeling

De toenemende betekenis van de harediem in Israel kan betekenen, dat deze staat in het komende millennium zijn democratische karakter verliest en het gehele staatsbestel op de Tora en op de halacha (godsdienstig recht en traditie) wordt gegrondvest. Dat doet sterk denken aan de ontwikkeling in sommige omringende landen, waar wellicht de seculiere staatsvorm het in de toekomst zal moeten afleggen tegen de sharia, het islamitische recht. De vraag is, of het duo joods en Arabisch fundamentalisme meer kans biedt op vrede in het Midden-Oosten dan de huidige combinatie van zionistisch en Arabisch nationalisme.

Professor Friedman denkt niet dat het zover zal komen. Volgens zijn analyse komt er aan de huidige bloeiperiode van de harediem om economische redenen een einde. “Ik voorzie hun ineenstorting”, zegt hij. “Ouders kunnen het niet meer opbrengen voor hun aan de jesjiwoth studerende zonen te betalen en hun dochters uit te huwelijken. De staatskas kan dat evenmin, als de aantallen studenten aan de jesjiwoth in het huidige tempo blijven aanzwellen. Daarom is de huidige bloei van de sekte een tijdelijk verschijnsel. Afbrokkeling van de macht van de harediem is onvermijdelijk.”

Rahel Bolton en anderen delen deze pessimistische visie van de professor van de Bar-Ilan universiteit niet. “Hij voorspelde ook dat Habad (een ultrarechtse nationalistische orthodoxe beweging onder de harediem) uit elkaar zou vallen toen de Lubavitcher rebbe Menahem Mendel Schneerson in 1995 in Brooklyn overleed.” De levensgrote reclameborden met de lachende foto van deze messias-rabbijn ontstonden op de tekenborden in het bureau van Rahel Bolton. Ze staan nog steeds langs de wegen. De harediem van Habad wachten nog gespannen op de herverschijning van de Brooklynse rabbijn als de messias. In afwachting van de hemelse verlossing hebben zij in het aardse Israel de goddelijke wind in de zeilen.