Comfortabel de lucht bespieden

Het ding oogt als een groot, log kanon met een enorme loop die wordt beschermd door twee massieve, neo-gotische muren. De buis is zeker vijftien meter lang en heeft een diameter die zo groot is dat een mens er rechtop in kan staan.

Maar zo'n kanon zou misplaatst zijn op deze plek, in het hart van een vriendelijk park, in het hart van een vriendelijk land. Het is dan ook geen kanon, dat de tuinen van Birr Castle in Ierland opsiert, maar een immense telescoop, gebouwd in opdracht van de derde graaf van Rosse, een verwoed amateur-astronoom.

Leviathan, zoals de kolos met een verwijzing naar het bijbelse monster was gedoopt, werd in 1845 voltooid en was gedurende bijna driekwart eeuw de grootste telescoop ter wereld. Alleen al de grotendeels van koper gemaakte spiegel, met een diameter van 72 inches (ruim 1,8 meter), woog vier ton. Nog nooit had iemand zo diep het universum in kunnen kijken als de derde graaf van Rosse.

De telescoop van Birr ziet er sinds kort weer net zo uit als 150 jaar geleden. Alleen een bescheiden bedieningspaneel verraadt dat het gevaarte na de reconstructie ook elektronisch kan worden bestuurd.

Het regent in Birr, hard en onophoudelijk. De telescoop staat verlaten in het hoge gras. De afgelopen dagen heeft het voortdurend geregend, waardoor het afwateringssysteem zwaar op de proef is gesteld. De restauratoren werken inmiddels aan een oplossing, maar de telescoop kan daardoor helaas niet gedemonstreerd worden.

Water - dat was ook de grootste moeilijkheid voor de graaf van Rosse in de vorige eeuw. Leviathan is een zogeheten newtonkijker. Een enigszins holle spiegel onderin de buis vangt het beeld op en weerkaatst het naar een klein spiegeltje midden in de buis, dat onder een hoek van 45ß8 staat en het beeld naar een gat in de wand stuurt, waar het door een lens wordt uitvergroot.

Voor de graaf was het water om twee redenen lastig. Allereerst werd de tinlaag op de reusachtige spiegel er gemakkelijk door aangetast. Dat betekende verlies van licht - voor de astronoom het kostbaarste goed. Daarom bouwde Rosse een tweede spiegel, die kon worden gebruikt als de andere opnieuw werd gepolijst. Een speciaal spoorlijntje vereenvoudigde de verwisseling van de spiegels.

Voor het andere waterprobleem bestond helaas geen oplossing. Als het regende, hielden de astronomische schatten zich schuil achter wolken. In februari 1845 was de telescoop weliswaar helemaal klaar, functioneerde het takelmechanisme voortreffelijk en kon het instrument met grote precisie op de sterren worden gericht. De hoge houten trappen langs de muren en de ingenieuze balkonconstructie maakten het mogelijk om vanuit iedere telescoopstand comfortabel het luchtruim te bespieden. Maar in die hele eerste maand was er slechts één enkel nachtje waarin de hemel een paar uur wolkenloos was. Net genoeg om te weten dat de kijker goed werkte. Begin maart liet de graaf de spiegel nog maar eens polijsten en een paar dagen later kon hij zijn blik eindelijk langdurig op de hemel richten.

De Leviathan heeft weinig grote geheimen uit het universum onthuld. De belangrijkste ontdekking is waarschijnlijk de spiraalvorm van melkwegstelsels. Maar veel astronomen lieten zich in die jaren verleiden tot een reisje naar Midden-Ierland, waardoor het kasteel van Birr uitgroeide tot een wetenschappelijk centrum, waarvan nog steeds de restanten zichtbaar zijn. In de zuidelijke hoek van de tuin, vlak bij het kasteel, ligt een sierlijk smeedijzeren hangbruggetje - rond 1810 gebouwd en daarmee een van de oudste in zijn soort in Ierland. Een watermolen vlak bij de brug zorgde al in de negentiende eeuw voor de aandrijving van een turbine die het kasteel en het stadje Birr tot in de jaren vijftig van deze eeuw van stroom voorzag. En even verderop ligt een geraffineerd ijshuisje, waar vroeger in een diepe, met ijs gekoelde ruimte de voedselvoorraad van het kasteel werd bewaard.

Als al deze bouwwerken gerestaureerd zijn, in 1999, wordt in Birr een Historic Science Centre geopend. Wie weet krijgen de Ieren tegen die tijd de originele telescoopspiegel terug. Die bevindt zich, als een herinnering aan het koloniale verleden, in het wetenschapsmuseum in Londen.