Rechts Oostenrijk

Hubertus Czernin: Der Haider-Macher. Franz Vranitzky und das Ende der alten Republik. Ibera & Molden Verlag, 216 blz. ƒ 40,-

Oostenrijk is in beroering. Want Hubertus Czernin, de ontslagen hoofdredacteur van het Oostenrijkse weekblad Profil, weet het zeker: de opkomst van de extreem-rechtse Jörg Haider is de schuld van de sociaal-democratische kanselier Franz Vranitzky. Haider staat nu daarom voor de poort, aldus Czernin in Der Haider-Macher.

Volgens Czernin heeft Vranitzky twee kapitale fouten gemaakt. Hij heeft in 1986 de kleine coalitie tussen de sociaal-democraten (SPÖ) en de Freiheitliche Partei (FPÖ) beëindigd en vervolgens de beloofde modernisering niet aangedurfd. In zo roerig verlopen jaar 1986 - het jaar van de verkiezing van Waldheim tot president - werd de respectabele leider van de FPÖ (Norbert Steger) op instigatie van de ultrarechtse basis van de partij door de jeugdige Haider vervangen. De taferelen waarmee deze wisseling van de wacht gepaard ging, werden door de Oostenrijkse staatsomroep uitgezonden en baarden internationaal opzien. Steger werd voor jood uitgemaakt en met vergassen bedreigd. Vranitzky, opgegroeid in een overtuigd anti-fascistisch gezin - zijn vader was ooit communist - had een uitgesproken afkeer van Haider en sloot bij voorbaat samenwerking met hem uit. In plaats van met de FPÖ vormde hij vervolgens een coalitie met de conservatieve Volkspartij (ÖVP). Volgens Czernin was dat een ramp. De oppositie kon nog slechts bestaan uit splinter-partijen. En de SPÖ en ÖVP, versleten als ze waren, hoefden zich niet meer te vernieuwen.

Czernins kritiek op deze coalitie is niet origineel. Maar zijn idee dat Haider in 1986 nog niet zo ver ter rechterzijde stond als nu en dat hij, als hij toen regeringsverantwoordelijkheid had gekregen, nooit zo geradicaliseerd zou zijn, is dat wel. De FPÖ, die al langer regeringsverantwoordelijkheid droeg, was in 1986 een respectabel partij.

Czernins taxatie dat Haider een heel ander politicus zou zijn geworden, als hij en zijn aanhang geaccepteerd zouden zijn, doet echter enigszins naïef aan. Dat vernieuwingen - in de Oostenrijkse media wordt van 'normalisering' gesproken - veel te lang op zich lieten wachten, is moeilijk te weerleggen. Het is een feit dat Vranitzky voortdurend voor de daarmee samenhangende impopulaire maatregelen terugdeinsde. Maar waarom durfde hij niet? Luiheid, lafheid en domheid van een politicus? De realiteit is iets ingewikkelder.

Het probleem van Vranitzky was dat de weerstand tegen veranderingen niet zozeer met een conservatisme te maken had maar veeleer met de angst voor het verlies van privileges. Met name het bureaucratische apparaat was een geducht bolwerk tegen de modernisering. Oostenrijk heeft een veel hoger percentage ambtenaren dan de meeste andere Europese landen. Ze hebben bovendien talloze privileges. Hetzelfde geldt voor andere belangengroepen. Wijnboeren, landbouwers, apothekers, ingenieurs en middenstanders, ze hebben allemaal iets te verliezen.

Het overleg van al deze groeperingen, de zogeheten Sozialpartnerschaft, moest daarom steeds voor de sociale vrede en rust zorgen. Want de Tweede Republiek wilde de conflicten en de burgeroorlog, die in 1934 tot de ondergang van de Eerste Republiek hadden geleid, tegen elke prijs vermijden. Een evenredige verdeling van ambten en privileges was daartoe de oplossing. Maar door de uitgekiende verdeling van macht en invloed konden de belangengroepen elkaar continu blokkeren. Als de minister van verkeer bijvoorbeeld het alkoholpromillage van 0,8 naar 0,5 wilde verlagen, dan was de minister van landbouw daar subiet tegen omdat hij zijn clientèle (wijnboeren) moest bedienen.

Sociaal-democraten en conservatieven hebben dit systeem samen in stand gehouden, ook toen de SPÖ zeventien jaar lang alleen kon regeren. Waarom wijst de priemende vinger van Czernin dan alleen maar in richting van de sociaal-democraten? Al in 1986, toen de conservatieven voor Waldheim een campagne voerden die niet geheel vrij was van antisemitisme, werd in Oostenrijk immers gezegd: 'Wie Waldheim zaait, zal Haider zal oogsten'. Misschien komt dat omdat het Czernin - nadat hij wegens een rel om een gemonteerde naaktfoto van Vranitzky, die daarover beledigd was, bij Profil werd ontslagen, aan distantie ontbreekt.