De spoken van het verleden

Anne Michaels: Verborgen verleden (Fugitive Pieces). Vertaald uit het Engels door May van Sligter. Anthos, 313 blz. ƒ39,90.

In een roman met de titel Verborgen verleden is een geoloog, een vorser van aardlagen, een toepasselijke hoofdpersoon, net als een oudheidkundige. Minder voor de hand ligt een meteoroloog - tenzij die zich, zoals de joods-Canadese hoogleraar Ben, bezighoudt met de reconstructie van het weer in het verleden, om te kunnen zeggen welke invloed dat heeft gehad op de loop van de wereldgeschiedenis.

Ben is een van de drie hoofdpersonen van Verborgen verleden (Fugitive Pieces), het meermaals bekroonde en nu vertaalde romandebuut van de Canadese dichteres Anne Michaels (1958). Als zoon van overlevenden van de Holocaust is Ben niet alleen indirect getraumatiseerd door de Tweede Wereldoorlog, maar ook gefascineerd. Het is dan ook niet verwonderlijk dat hij zich opwerpt als de biograaf van Jakob Beer, een joodse dichter-oudheidkundige die op zevenjarige leeftijd op bijna magische wijze aan de nazi-pogroms in Polen ontsnapte.

De door Ben teruggevonden herinneringen van Jakob, geschreven in de ik-vorm, beslaan het grootste gedeelte van Verborgen verleden. 'Als jongen van het veenmoeras dook ik op in de modderige straten van de verdronken stad', schrijft Jakob aan het begin van het eerste hoofdstuk, en daarna komen we stapje voor stapje zijn verhaal te weten. Hoe hij verborgen in een kast moest toezien hoe de Duitsers bij een razzia zijn ouders vermoordden en zijn zusje Bella meevoerden. Hoe hij zich wekenlang in de buurt van de opgravingen bij het prehistorische dorp Biskupin schuilhield in een gat in de grond. En hoe hij uiteindelijk gered werd door een Griekse archeoloog, Athos, die hem onder zijn kleren Polen uitsmokkelde naar het eiland Zákinthos.

Tussen Jakob en zijn vijftigjarige redder ontstaat een sterke band; niet alleen die van vader en (aangenomen) zoon, maar ook die van leermeester en leerling. Terwijl de Duitsers huishouden op de Griekse eilanden - het boek vertelt onder meer hoe de joden van Kreta en Korfoe met schip en al naar de zeebodem worden gejaagd - leert Athos Jakob in zijn onderduikkamertje Grieks en Engels, plantkunde en geologie, geschiedenis en zoölogie. Kennis is het enige dat de totaal ontwortelde Jakob in het leven kan verankeren, dat hem een toekomst kan geven. Wat niet wil zeggen dat Jakob het verleden achter zich laat. Hij leeft met de schimmen van zijn ouders en zijn pianospelende zusje Bella. Door aan hen te denken en over hen te fantaseren behoedt hij hen voor de vergetelheid - iets wat hij later op een andere manier zal doen door het schrijven van gedichten.

'Moord berooft de mens van zijn toekomst', schrijft de wijze Athos na de oorlog in zijn verslag van de opgravingen bij Biskupin. 'Maar het mag hem niet van zijn leven beroven.' Verborgen verleden laat zien hoe Jakob, die uiteindelijk een bestaan in Canada opbouwt, naar dit motto probeert te leven. Zijn strijd tegen de spoken uit het verleden is een voorbeeld voor de jonge Ben, die gebukt gaat onder de oorlogstrauma's die zijn ouders aan hem hebben doorgegeven.

In Verborgen verleden, dat vorige week bekroond werd met de Canadese Orange Award voor de beste door een vrouw geschreven roman, werkt Anne Michaels met zware thema's (de werking van het noodlot, de noodzaak om het verleden nooit te laten rusten) en nadrukkelijke symbolen. Zelfs de onoplettende lezer zal begrijpen waarom er in deze roman veel aandacht is voor archeologie en fossielen; terwijl de parallelle levens van de drie door de oorlog bepaalde hoofdpersonen helemaal niemand zullen ontgaan. Voeg daarbij het gebrek aan humor en enkele pretentieus aandoende passages en je zou kunnen denken dat het in binnen- en buitenland omhoog geschreven Verborgen verleden een teleurstelling is.

Dat is niet zo. Vooral de eerste twee delen van het boek, die op een subtiel-associatieve manier het leven van Jakob en de erfenis van de oorlog condenseren, zijn roerend. Bovendien heeft Michaels in het algemeen een bijzondere, mysterieus aandoende stijl en een talent voor mooie beelden en sterke beschrijvingen. Als Jakob terugdenkt aan de eindeloze piano-oefeningen van zijn verdwenen zusje, staat er: 'Wanneer Bella het stuk vanbuiten leerde, bleef ze gedeelten herhalen tot haar vingers zo moe waren dat ze hun weerstand opgaven en het goed deden.' Als Jakob in zijn dagboek het woord richt tot de zoon of dochter die hij nooit heeft gekregen, klinkt dat als een petit poème en prose. En over Jakobs roeping in het leven schrijft Michaels: 'De dichter verplaatst zich vanuit het leven naar de taal, de vertaler vanuit de taal naar het leven; allebei proberen ze, net als de emigrant, het onzichtbare te ontdekken, wat er tussen de regels staat, zoeken ze de verborgen verbanden.'

Ook Anne Michaels slaagt erin om de verborgen verbanden in het leven van haar personages duidelijk te maken - zodat je als lezer steeds sterker het idee krijgt dat Jakob, Athos en Ben tot je vriendenkring behoren. Misschien is dat wel het grootste compliment dat je de schrijfster van Verborgen verleden kunt geven.