Brabant of Sicilië

De veertigste druk! In een prachtige uitgave, en met een nawoord dat alles bevat waarnaar je altijd al nieuwsgierig bent geweest. In zo'n geval is het een beetje alsof je na jaren en jaren weer in je ouderlijk huis komt. Je rent er niet doorheen, maar je gaat eerst eens kijken wat er met je lievelingsplaatsen van vroeger is gebeurd. (Ik neem nu aan dat er eigenlijk niets wezenlijks is veranderd). Dus begin je gericht te bladeren. Daar moet het ongeveer zijn, en zo staat het er ook, beter nog dan je had verwacht.

'Wat voerde die dokter De Pater in zijn eentje uit. Hij ging op jacht in het huis van dokter Van Taeke. Het ritselde achter het ruim, zwaar behang van het oude huis. Dokter De Pater hoorde die ritseling overal. Hij keek scherp toe. Dan schoot hij uit een parabellum, de muizen en de ratten vielen met een plof achter het behang neer. (-) Ook was hij aan de Wiel gezien, om te schieten op de snoek. Maar de snoek was een ijzervreter, die hapte de kogels op en trok zich er niets van aan. En voor de rest van de tijd zat dokter De Pater in zijn eentje schaakproblemen te stellen en op te lossen. Daarbij dronk hij een glas wijn uit de kelder van dokter Van Taeke, en hij rookte stevig uit de sigarenkistjes die overal stonden, die sigaren stopte hij in een geweldig lange sigarenpijp. Zijn parabellum lag naast hem. Soms schoot hij tussen zijn koningin en kasteel door op een muis achter het behang en raakte. Het huis werd op die manier doorzeefd. Overal zaten kogelgaten.'

Later demonstreert dokter De Pater de zoons van de intussen teruggekeerde dokter Van Taeke dat hij het ook met een lancet kan. 'Met langzame hand greep hij een lancet, dat naast hem lag. Hij draaide zich traag om en keek vervolgens aandachtig naar een punt in het behang. Toen snorde er iets. Het volgende ogenblik trilde het lancet in de muur. 'Kijk,' zei dokter De Pater, 'nu zult ge het lancet zien bewegen, want ik heb een kanjer geraakt en die wringt zich tussen de muur en het behang, om dat lancet uit zijn lijf te krijgen.'

Dit proza, ongeveer 63 jaar oud, is van Antoon Coolen, uit Dorp aan de rivier. (*) Bij het overschrijven van een lange passage uit andersmans werk onderga je een tijdelijke hersentransplantatie. Het meesterwerk van Coolen heeft de naam, te horen tot de hoogtepunten van onze rustieke literatuur. Deze zinnen hebben niets rustieks, er zit niets in dat tot de typische gebruiken van een bepaalde streek hoort. Het hanteren van parabellum en lancet zijn door Coolen met het diepste, een aanstekelijk plezier beschreven. Dokter De Pater zou daarmee in een postmoderne bestseller geen gek figuur slaan.

Jawel, zal men zeggen, maar het is een incidentele anecdote. Dokter De Pater hoort niet tot de streek waar deze roman zich afspeelt. Hij is een arts-vervanger die in deze hoedanigheid het hele land afreist, een zwervend medicus die zich van alles wil veroorloven, en daartoe ook in staat is omdat niets hem bindt. Dat mag waar zijn, maar dan kom ik aan een andere episode, verspreid over een deel van het boek. Daarin wordt beschreven hoe dokter Van Taeke wraak neemt op Piet van den Oudendijk. Deze boer heeft kwaad gesproken van mevrouw Van Taeke. Als de dokter langs het huis van de boosdoener komt, laat hij zijn rijtuig halt maken. De boer komt naar buiten, de dokter richt zijn dubbelloopsgeweer zonder te schieten, telkens en telkens weer. Langzamerhand wordt Piet de krankzinnigheid ingedreven. En wat gebeurt er met de pummel die de doek van Mammeke's door syfilis geschonden gezicht heeft getrokken? De zoons van Mammeke slaan hem de schedel in. Dit alles speelt zich af tegen het rustieke décor van de Maas in Noord- Brabant. Maar laten we het décor weg, veranderen we de stijl een beetje, dan krijgen we iets heel anders: een Palermo. Coolen krijgt de allure van een Mario Puzo, zijn boek heeft soms een ondertoon van geweld, gerechtvaardigd door familietrouw, en een enkele keer door excentriciteit. De beschrijvingen van de rivier in alle jaargetijden zijn mooi, maar het gaat om de actie. Die lijkt wel Siciliaans. En toegegeven: Sicilië is ook een streek, maar met de daar heersende typische gewoonten heeft tenslotte de halve wereld te maken gekregen. Het kennelijk plezier waarmee Coolen de actie heeft beschreven, heeft zijn boek de veertigste druk bezorgd. Dat is mijn theorie.

Deze uitgave is bezorgd door H.T.M. van Vliet, die ook het erudiet,leerzaam en soms vermakelijk nawoord heeft geschreven. Vermakelijk is het vooral doordat er een overzicht in wordt gegeven van de kritiek. En leerzaam voor jonge schrijvers. Coolen heeft over zijn ongeveer 220 pagina's vijf weken gedaan, zonder computer. (*) Antoon Coolen, Dorp aan de rivier, 40ste druk, bezorgd door H.T.M.van Vliet, Nijgh & Van Ditmar, f.39.90.