De achterkamers van het Schipholdebat

Het bureau Elite Network Research heeft uitgezocht welke mensen en organisaties het Nationale Luchtvaartdebat domineren. Dat zijn dus niet de milieubeschermers, zeker niet het algemeen publiek, en zelfs niet de politieke machthebbers. In de kern van de belangrijke netwerken zit een groep die ooit de Oosterscheldedam bouwde en nu droomt van nog eens zo'n onderneming.

Niet bekend

De voorbereiding van het regeringsstandpunt verloopt via gremia als de Raad voor ruimtelijke ordening en milieuhygiëne (een onderraad van de ministerraad), een reeks adviesorganen zoals de rijksplanologische commissie, de rijksmilieuhygiënische commissie, en de vaste Kamercommissie voor Verkeer en Waterstaat. Daarnaast is ook de opvatting van de interdepartementale commissie inzake het economisch structuurbeleid, waarin topambtenaren zitting hebben, van groot belang. In een netwerkanalyse die Elite Network Research van deze kringen van beslisingsvoorbereiders maakte, ging het vooral om de vraag: welke mensen komen de leden van deze gremia via hun functies en nevenfuncties tegen? Als men dit in kaart brengt, wordt immers ook duidelijk welke bedrijven en (belangen)organisaties het meest direct invloed op de besluitvorming rond Schiphol kunnen uitvoeren, en welke organisaties als draaischijf van contacten fungeren.

Om met het laatste te beginnen: de contacten van de beslissingsvoorbereiders met de samenleving blijken vooral te verlopen via de lobbyclub Nederland Distributieland, de Nationale Havenraad (een adviescollege van de regering) en de werkgeversorganisatie VNO-NCW. Daarnaast zijn er - onder andere via commissariaten - ook veel banden met de Luchthaven Schiphol, de NS, de Stichting Toekomstbeeld der Techniek, de Orde van Nederlandse Raadgevend Ingenieurs en de universiteit van Utrecht. Al met al ontmoeten de 40 à 50 beslissingsvoorbereiders via deze en andere platforms zo'n 440 mensen die op hun beurt weer een kleine 1700 (neven)functies hebben bij rond 750 organisaties. Aan de top van deze lijst van 750 zijn zo'n beetje alle grote bouwondernemingen en belangenorganisaties rond infrastructuur en vervoer te vinden, evenals een reeks ingenieurs- en adviesbureaus. Direct belanghebbenden, kortom, bij de naar schatting 150 miljard gulden die Nederland de komende decennia aan infrastructurele werken zal gaan besteden. Deze pot met goud is als een bijenkorf vol honing, waar velen van willen (en zullen) profiteren.

Als we kijken naar de sleutelfiguren in dit zoemende stelsel van netwerken, dan duikt één groep nogal prominent op: het 'Oosterschelde-net': een 17-tal ingenieurs, die elkaar in de jaren zeventig, bij de aanleg van de dam in deze zeearm, leerden kennen. De meesten stonden toen nog aan het begin van hun carrière en hebben het daarna ver geschopt. Vier werden hoogleraar, anderen zijn te vinden bij een grote aannemer (ir. Rob de Leeuw, HAM), een ingenieursbureau (ir. Hans Huis in 't Veld, DHV) en een onderzoeksinstituut (ir. Frank Spaargaren, Waterloopkundig Laboratorium). Een deel kwam terecht bij de overheid. Zo is de projectleider van de Betuweroute bij V&W, ir. Tjebbe Visser, een 'Oosterschelde-boy'; net als zijn collega bij het projectbureau voor de hogesnelheidslijn-zuid (ir. Wim Korf), de hoofdingenieur-directeur van de Bouwdienst van Rijkswaterstaat (ir. Rinus Olierook) en de hoofdingenieur-directeur voor Rijkswaterstaat in Zeeland (dr.ing. Henk Saeijs). Ze vormen niet alleen zelf een 'old boys network', maar ontmoeten via hun functies en nevenfuncties ook tal van belangrijke mensen bij de overheid, de politiek en het bedrijfsleven.

In een bijlage van de Haagsche Courant van oktober vorig jaar blikten de 17 terug op hun glorietijd. Indertijd, bij het ontwerp en de bouw van de Oosterscheldedam, konden zij hun creativiteit naar hartelust botvieren. Het was een hoogtepunt in hun leven, zoals zij daarna niet meer hebben meegemaakt. Naarmate zij ouder worden neemt de nostalgie in hun harten toe, zo bleek uit de terugblik van de Haagsche Courant. Of zoals ir. Frank Spaargaren het uitdrukte: “De stormvloedkering in de Oosterschelde was een fantastisch ding om te maken. Je hoort soms de wat oudere kerels van toen hardop mijmeren over het afsluiten van hun carrière met nog één keer zo'n soort werk.”

Met name één van de 'Oosterschelde-boys' springt er in de netwerkanalyse van Elite Network Research uit: de al genoemde Hans Smits, president-directeur van Schiphol. Als voormalig secretaris-generaal van het ministerie van Verkeer en Waterstaat is hij een goede bekende van Rob den Besten, eveneens voormalig secretaris-generaal van dit departement, en thans voorzitter van de raad van bestuur van de NS. Zij ontmoeten elkaar veelvuldig, onder andere via het algemeen bestuur van de werkgeversorganisatie VNO/NCW en in de raad van advies van ABN Amro - overigens de enige grote bank die over echt goede aansluitingen met de 'Schiphol-netwerken' beschikt.

Samen met ir. A. van der Plas, de huidige secretaris-generaal van V&W, vormen Smits en Den Besten de kern van de netwerken die de beslissing over een tweede Schiphol voorbereiden. Smits heeft of had onder andere banden met het VNO, Nederland Distributieland, de Nederlandse Spoorwegen, de KLM, ABN Amro en het adviesbureau Twijnstra Gudde. Hij is bovendien lid geweest van de Nationale Havenraad. Hij kan er zeker van zijn dat zijn opinie op alle plaatsen waar dat nodig is serieus wordt genomen.

Behalve Smits, Den Besten en Van der Plas zijn er nog twee andere topnetwerkers in het luchthavendebat die kunnen worden beschouwd als vertegenwoordigers van de belangen van Rotterdam en Amsterdam. De een is H. Pieck, die onder andere oud-voorzitter is van de Scheepvaartvereniging Noord (nu 'Scheepvaart en Industrievereniging Noordzeekanaalgebied' geheten, lid van de Kamer van Koophandel Amsterdam-Haarlem en bestuurslid van de Amsterdam Ports Association. De tweede is drs. H. Welters, die verbonden is aan organisaties als de Scheepvaartvereniging-Zuid en de Kamer van Koophandel Rotterdam en Beneden-Maas. Welters ontmoet Smits via de Stichting Toekomstbeeld der Techniek, Pieck via de commissie van advies van Nederland Distributieland.

Er zijn drie partijen die in dit netwerkgeweld het onderspit delven: de politiek, de tegenstanders van een nieuwe luchthaven en het grote publiek. De projectorganisatie TNLI, die het publiek moest laten meepraten, blijkt min of meer in de lucht te hangen. Er zijn maar weinig contacten van TNLI-functionarissen met de echt belangrijke netwerken. Deze organisatie heeft geen enkel maatschappelijk draagvlak en de door haar verzamelde opinies is dan ook een droevig lot beschoren: ze zullen hoogstwaarschijnlijk in de la verdwijnen.

De vaste Kamercommissie voor Verkeer en Waterstaat lijkt op het eerste gezicht wél goed mee te netwerken; maar op het tweede gezicht blijkt dit vooral op het conto te moeten geschreven van het CDA-Kamerlid Yvonne van Rooij en de PvdA'er Henk Vos, die beide behoorlijk wat nevenfuncties hebben. Verder vallen de contacten van de Kamerleden met de Schiphol-netwerken nogal tegen.

De milieubeweging, ten slotte, komt in het hele verhaal nauwelijks voor. Met één uitzondering: de Vereniging tot behoud van Natuurmonumenten. In het bestuur daarvan zitten twee mannen met interessante dubbelfuncties. Mr. ir. F. Rauwenhoff is namelijk tevens commissaris van Schiphol, terwijl zijn collega-bestuurslid mr. D. Sinnighe Damsté in de raad van bestuur van de Hollandse Betongroep zit. Hier tekent zich dus een mogelijk 'conflict of interest' af.

Als gezegd: de 40 à 50 mensen die nauw betrokken zijn bij de voorbereiding van de beslissing over Schiphol hebben directe contacten met zo'n 440 (direct of indirect) belanghebbenden, die zelf weer deel uitmaken van 750 bedrijven en organisaties. Ook deze lijst van 440 bevat weer tal van namen die bekend in de oren klinken, zoals de topmannen van ABN Amro, de ING Groep en de Rabobank (Kalff, Jacobs en Wijffels), voorzitter Blankert van VNO/NCW, Frans Andriessen en Koos Andriessen, topman J. van Duijn van Robeco, Cor Herkströter van Shell, enzovoort.

In de jaren zestig werd Nederland beheerst door de '200 van Mertens'. In de jaren zeventig belandden de relaties tussen het bedrijfsleven en de overheid op een dieptepunt. In de jaren tachtig kwam het bedrijfsleven weer in de gratie en herstelden die relaties zich weer. Nu er weer geld te besteden valt en er - te beginnen bij de Betuwespoorlijn - weer gepraat wordt over grootscheepse nationale investeringen, blijkt dat er opnieuw een soort 'schaduwregering' bestaat. Dat is geen geheim genootschap en die term klinkt wellicht wat tè samenzweerderig, maar het is een feit dat er in Nederland een select gezelschap van (voornamelijk) heren bestaat, zowel binnen de overheid als daarbuiten, die allen met infrastructuur te maken hebben en die daarover op een soepele en informele wijze, via verschillende platforms, met elkaar communiceren. In hun kringen worden de plannen gemaakt, zij voeren de échte maatschappelijke discussie. In zekere zin bepalen zij in hoge mate hoe Nederland er in de 21ste eeuw zal uitzien. Hun manier van opereren - in wandelgangen, achterkamers en besloten netwerken - is er een van alle tijden. Die manier is echter niet bevordelijk voor het opbouwen van een breed maatschappelijk draagvlak, zoals eerder bij de besluitvorming over de Betuweroute al bleek, en zoals ook een concern als Shell aan den lijve heeft ondervonden.

Jos van Hezewijk is directeur van Elite Network Research te Uden en verricht permanent onderzoek naar de (invloed)rijken in Nederland. Marcel Metze is journalist en publicist van boeken over onder andere Philips, de grote banken en het CDA.

Ir.drs. H.N.J. Smits:

President directie Schiphol

Voorzitter bestuur Stichting Toekomstbeeld der Techniek

Lid algemeen bestuur VNO/NCW

Lid toez. adv. cie. Nederland Distributieland

Lid raad van advies ABN Amro Holding

Lid raad van commissarissen Twijnstra Gudde Holding

Oud-lid Nationale Havenraad

Oud-lid raad van commissarissen NS

Oud-lid raad van commissarissen KLM

Oud-secretaris-generaal ministerie Verkeer en Waterstaat

Oud-voorzitter bijz. cie. van overleg Verkeer en Waterstaat

Oud-lid bestuur Stichting Nederland Distributieland

Drs. R den Besten:

Voorzitter hoofddirectie NS

Lid raad van advies ABN Amro Holding

Lid algemeen bestuur VNO/NCW

Lid bestuur Ver. Kon. Ned. Jaarbeurs

Voorzitter raad van commissarissen Ericsson Telecomm.

Lid raad van advies Deloitte & Touche

Oud-lid raad van commissarissen KLM

Oud-lid raad van commissarissen NS

Oud-president-directeur Schiphol

Oud-secretaris-generaal ministerie van Verkeer en Waterstaat

Oud-lid bestuur Stichting Nederland Distributieland

Ir. A.B.M. van der Plas:

Secretaris-generaal ministerie Verkeer en Waterstaat

Lid raad van commisssarissen KLM

Lid raad van commisssarissen NS

Lid algemeen bestuur NIVE

Oud-directeur Dienst Gemeentewerken Rotterdam

Oud-lid hoofddirectie Philips

H. Pieck:

Lid van de Kamer van Koophandel Amsterdam-Haarlem

Oud-voorzitter dagelijks bestuur Scheepvaart en Industrie Ver. Noordzeekanaal Gebied

Lid algemeen bestuur Amsterdam Ports Association

Plv. lid Nationale Havenraad

Lid toez. adv. cie. Nederland Distributieland

Oud-lid raad van commissarissen Westhaven Amsterdam NV

Drs. H.W.H. Welters:

Lid Kamer van Koophandel Rotterdam en de Beneden-Maas

Oud-lid bestuur stichting NEA Transportonderzoek en -opleiding

Lid bestuur Stichting Toekomstbeeld der Techniek

Lid Nationale Havenraad

Lid directie Scheepvaart Vereniging Zuid

Lid directie Havenondernemersvereniging SVZ

Lid raad van commissarissen IntisBV

Lid bestuur Vereniging Nederland Distributieland

Oud-lid SER

Kruispunten

Organisaties die betrokken zijn bij het Schipholdebat, in volgorde van belangrijkheid. Tussen haken staat vermeld welk deelnetwerk de grootste rol speelt in de organisatie.

1. Nederland Distributieland (Oosterschelde-net)

2. VNO/NCW (werkgeversvereniging) (Oosterschelde-net)

3. Nationale Havenraad (Oosterschelde-net)

4. Stichting Toekomstbeeld der Techniek (Oosterschelde-net)

5. Orde van Nederlandse Raadgevende Ingenieurs (Oosterschelde-net)

6. NV Luchthaven Schiphol (Oosterschelde-net)

7. Universiteit Utrecht (projectorganisatie TNLI)

8. NV Nederlandse Spoorwegen (Oosterschelde-net)

9. Havenschap Terneuzen (Oosterschelde-net)

10. NV Verenigd Streekvervoer Nederland (Raad v. RO en Mil.)

11. DHV Beheer BV (ingenieursbureau) (Oosterschelde-net)

12. Erasmus Universiteit Rotterdam (Raad v. RO en Mil.)

13. Amsterdam Ports Association (Oosterschelde-net)

14. EVO (ondernemersorganisatie voor transport) (projectorganisatie TNLI)