Tegen Tudjman kan oppositie nog steeds niet op

Zondag kiezen de Kroaten uit drie kandidaten een nieuwe president. Maar het wordt zo goed als zeker de oude: Franjo Tudjman, vader des vaderlands, lijkt nog altijd onverslaanbaar.

ROTTERDAM, 11 JUNI. Een half jaar geleden werd gevreesd voor een snel naderend eind: Franjo Tudjman, president van Kroatië, had maagkanker, werd verpleegd in Washington en zou het volgens uit de school klappende Amerikaanse artsen niet lang meer maken. Nu toert dezelfde Tudjman, 75 jaar oud en ogenschijnlijk hersteld, onvermoeibaar Kroatië door, van de Dalmatische kuststeden tot Oost-Slavonië: hij wil voor de derde keer president worden en als niet alle opiniepeilingen het mis hebben, wordt hij dat ook.

Franjo Tudjman is populair en blijft het - ondanks zijn autoritaire, om niet te zeggen dictatoriale stijl van regeren, zijn pompeuze gedrag - 'Franjo I', zo wordt hij wel spottend genoemd, zijn felle nationalisme, zijn obsessie met 'het Kroatendom', zijn gebrek aan medewerking aan het Bosnische vredesproces, zijn weigering oorlogsmisdadigers uit te leveren, de schendingen van de rechten van de Kroatische Serviërs, zijn verkettering van democratische opposanten als 'binnenlandse vijanden in dienst van buitenlandse kringen', zijn gebrek aan respect voor de spelregels van de democratie en de druk van hem en zijn partij, de Kroatische Democratische Gemeenschap (HDZ), op de onafhankelijke media. Op zijn recente 75ste verjaardag liet Franjo Tudjman zich als een vader van de natie op een postzegel zetten en gaf het Nationaal Theater een gala met als thema Tudjmans leven als culminatie van duizend jaar Kroatische geschiedenis.

Veel Kroaten zien Tudjman, voormalig partizaan, ex-generaal - ooit de jongste van Joegoslavië - en dissident ten tijde van Tito, eendimensionaal: als de vader van de onafhankelijkheid en van de natie. Die genegenheid is een reflectie van onzekerheid. Tudjman heeft niet ongelijk als hij uitroept dat de Kroatische onafhankelijkheid de verwezenlijking is van een duizend jaar oude droom. Zolang de Kroaten die onafhankelijkheid niet zien als vanzelfsprekend en zolang ze geen andere - meer moderne, meer Europese - waarden omhelzen, zullen ze op hun nationalisten blijven stemmen. Tot dan is voor de meeste Kroaten Tudjman de man die het land naar de onafhankelijkheid heeft geleid, na eeuwen waarin het lot van Kroatië elders - in Boedapest, en bijna een eeuw lang in Belgrado - werd bepaald, en die het land bovendien heeft bevrijd van zijn gevaarlijkste 'interne vijand', de omvangrijke Servische minderheid.

Daar komt bij dat de oppositie tegen Tudjman, bij de presidentsverkiezingen van 15 juni verpersoonlijkt in de sociaal-democraat Zdravko Tomac en de sociaal-liberaal Vlado Gotovac, zwak, verdeeld en leiderloos is, en nooit een geloofwaardig alternatief heeft kunnen bieden.

Zdravko Tomac, de niet met enig charisma gezegende leider van de ex-communistische SDP, wordt nog altijd door velen gewantrouwd. Hij kan volgens de peilingen rekenen op negen procent van de stemmen. Gotovac, een politicus met net zo'n lange staat van dienst als dissident als Tudjman - ze werkten in de door Tito getorpedeerde 'Kroatische lente' van 1972 nauw samen - is een dichter met grote persoonlijke integriteit, maar zonder persoonlijk charisma. Zijn partij, de HSLS, is bovendien intern diep verdeeld. Gotovac geniet de steun van acht oppositiepartijen. Hij heeft prominente Duitse liberalen, zoals de in Kroatië nog altijd populaire oud-ministers Hans-Dietrich Genscher en Otto Graf Lambsdorff, ingeschakeld bij zijn campagne, maar of dat helpt is de vraag: volgens de peilingen kan Gotovac rekenen op luttele acht procent van de stemmen. Zijn campagne raakte onthand door de klap die hij vorige week opliep bij een verkiezingsmanifestatie: Gotovac liep een hersenschudding op en moest drie dagen in het ziekenhuis blijven en zijn campagne staken. Een verzoek van zijn partij om de verkiezingen uit te stellen werd gisteren door de HDZ afgewezen.

Tegen Tudjman - die volgens zijn critici zijn campagne deels uit de staatskas heeft gefinancierd - kunnen Tomac en Gotovac niet op, zelfs niet nu veel Kroaten, anders dan in de eerste jaren van de onafhankelijkheid van Kroatië, in hun stemgedrag meer aandacht gaan besteden aan sociaal-ecomomische thema's als hun lamentabele materiële positie, de lage lonen, de werkloosheid, de economische malaise, het gebrek aan hervormingen en de corruptie in overheidskringen. Die thema's brengen de oppositie enige stemmenwinst, maar bij de recente verkiezingen voor de nieuwe gemeenteraden en voor het Hogerhuis behaalde de HDZ van Tudjman nog een gemakkelijke zege - in het Hogerhuis zelfs een absolute meerderheid, 42 van de 63 zetels. Om Tudjman te verslaan is een nieuwe generatie van politici nodig, die nu nog ontbreekt, en is bovendien een geleidelijke mentaliteitsverandering bij de Kroaten zelf nodig.

Tudjman heeft - als verwacht - zijn campagne geconcentreerd op nationalistische thema's, waarbij hij zichzelf heeft afgeschilderd als de man die 's lands onafhankelijkheid garandeert, ditmaal niet langer in de confrontatie met Servië of de Servische minderheid, maar in die met een steeds kritischer internationale gemeenschap. Stakingen en protesten worden afgedaan als bedreigingen van de moeizaam verworven onafhankelijkheid. Kroaten die menen dat de persvrijheid gevaar loopt zijn “misleid door Europese en transatlantische machten die ons hun denkbeelden slijten maar die zelf niet in staat zijn hun sociale, raciale en minderheidsvraagstukken op te lossen”. Van tijd tot tijd passeerde de hele internationale gemeenschap in Tudjmans toespraken in negatieve zin de revue, van de regeringen in Washington en Bonn tot de Voice of America en de BBC, de Oost-Europabank EBRD en de filantroop Soros. Stuk voor stuk behoren zij tot de “buitenlandse kringen die hun tentakels uitstrekken naar heel onze samenleving” en daarbij samenwerken met “politieke dilettanten” binnen de Kroatische oppositie, mensen als Vlado Gotovac en Zdravko Tomac, maar ook critici als de activist voor de rechten van de mens Ivo Banac en Slavko Goldštejn, de leider van de joodse gemeenschap in Kroatië, of de journalisten van de weinige onafhankelijke media die Kroatië nog telt. Terwijl de HDZ streed voor de vrijheid en onafhankelijkheid van Kroatië, aldus Tudjman bij deze en eerdere gelegenheden, verbonden “binnenlandse dilettanten” en een oppositie die bestaat uit “communisten en fascisten” zich met “buitenlandse huurlingen” om die HDZ in diskrediet te brengen door sociale onrust te veroorzaken. En het werkt: volgens de peilingen kan Franjo I zondag rekenen op 57 procent van de stemmen.