Sluimerend onbehagen over economie Israel

Voor het eerst na een reeks mooie jaren loopt in Israel de werkloosheid weer op. De effectenbeurs is niettemin euforisch. Is de geest van Wall Street naar Tel Aviv overgeslagen?

TEL AVIV, 11 JUNI. De weer tot bloei gekomen Tel-Avivse beurs versluiert een gevoel van onbehagen dat sedert Likuds Benjamin Netanyahu een jaar geleden premier is geworden over de Israelische economie is gekomen. De hoop en verbluffende economische groei in de “mooie vredesjaren” onder Rabin en Peres hebben plaats gemaakt voor onzekerheid.

Nog geen enkele Israelische econoom heeft een sluitende uitleg weten te geven voor de contradictie tussen de stijging van de beurs met zo'n 40 procent sedert begin dit jaar en tal van indicatoren die op een dalende economie wijzen.

Is de geest van Wall Street naar Tel Aviv overgeslagen? Is ook de Israelische economie in een fase van herstructurering en aanpassing aan de “global market” gekomen ? Is de beurs optimistisch gestemd omdat de Likud-regering Netanyahu vaart zet achter de privatisering en de minister van Financiën sedert enkele maanden op een budgettair evenwicht, op maandelijkse basis, kan bogen? Misschien draagt aanhoudende informatie over grote militaire contracten ter waarde van honderden miljoenen dollars met Turkije, Polen, Zuid-Korea en andere landen tot een positieve sfeer op de beurs bij.

Duidelijk is in ieder geval dat ondanks dat gevoel van onbehagen en veel sombere gezichten de high-techindustrie de motor is geworden van de Israelische export. Volgens cijfers van het Israelische export-instituut groeide vorig jaar de hightech-industrie met 26 procent in vergelijking met 4,4 procent voor de rest van de economie. Vooral kleine en middelgrote hightech-ondernemingen doen het uitstekend. Een uitschieter was Orbot instruments dat vorig jaar een groei van 433 procent te zien gaf terwijl andere bedrijven boven de 50 procent groei uit kwamen.

De expansie van de hightech-industrie wordt gedragen door de komst van duizenden geleerden, ingenieurs en technici uit de vroegere Sovjet-Unie naar Israel. Vrij van de banden van de Sovjet-bureaucratie krijgen zij met belangrijke overheidssteun in Israel de gelegenheid zich te ontplooien. Dat gebeurt met enthousiasme in zogeheten “broeikassen”, waar zij enkele jaren de gelegenheid krijgen, met salaris en alle technische en administratieve steun, hun ideeën in producten om te zetten.

Volgens de minister van Handel en industrie Natan Sharansky zijn er thans 27 “broeikassen” in Israel, waar 1600 geleerden en technici werkzaam zijn. Uit deze “broeikassen” zijn reeds 160 ondernemingen “geboren”. Op dat positieve aspect van de Israelische economie blijven volgens het bureau van de eerste-minister ondanks de impasse in het vredesproces buitenlandse investeerders afkomen. “We hebben veel buitenlandse aanvragen om te investeren gekregen”, zei Moshe Lion, van het bureau van Netanyahu vorige maand.

In de opiniepeilingen ligt premier Netanyahu na een jaar bewind duidelijk achter op de nieuwe socialistische leider Ehud Barak. Dat is niet alleen een reflectie van de kritieke fase waarin het vredesproces is gekomen, maar ook door een gevoel dat de economie in een crisissfeer verkeert. Sommige industriëlen en economen zeggen dat het één uit het ander voortvloeit.

Daarentegen wordt van regeringszijde betoogd dat een afkoeling van de enkele jaren oververhitte economie absoluut noodzakelijk is om het inflatiegevaar, dat in Israel altijd om de hoek loert, in toom te houden. Met een voor Westerse economische begrippen uitzonderlijk hoge rentestand tussen de 15 en 20 procent, laat Frenkel, de directeur van de bank van Israel, de economie afkoelen. De negatieve keerzijde daarvan is een aanhoudende groei van buitenlandse valuta die op deze hoge rente blijven afkomen. De valutareserves staan nu ver boven de 16 miljard dollar.

Het laten zakken van het rentepeil kan volgens economen een “dollar-vlucht” ontketenen. Zij waarschuwen voor een moeilijk te remmen devaluatie van de shekel, die nu ten opzichte van de dollar sterk is overgewaardeerd, indien de rente met enkele procentpunten zou zakken. Vooraanstaande industriëlen schrijven ondere andere aan het hoge rentepeil de moeilijkheden toe die de export ondervindt alhoewel januari 1996 toch een groei van 8,4 procent te zien gaf. De “winst” zit echter voornamelijk in de export van hightech-producten. Bijna alle andere sectoren van de economie hebben het moeilijk of beginnen de neergaande lijn van de economie te voelen. De groei van het BNP, dat in de “vredesjaren” onder Rabin en Peres Israel tot een “economische tijger” leek te maken, is sterk afgenomen, maar bedraagt toch nog rond de 4 procent per jaar. De snelle afname van de immigratie uit de vroegere Sovjet-Unie is volgens economen ook één van de redenen van de economische terugval. Dit jaar wordt op 50.000 immigranten gerekend, 20.000 minder dan in 1996.

Dat de economie op een lager pitje draait, blijkt uit de onverkoopbaarheid van dure huizen en een daling van het aantal verkochte auto's in de eerste vijf maanden van dit jaar met 6 procent. In dezelfde periode daalde de verkoop van tv-toestellen met 39,2 procent. Dat er minder in de infrastructuur wordt geïnvesteerd valt af te leiden uit daling van het aantal verkochte vrachtwagens in mei dit jaar met 35 procent ten opzichte van de eerste maanden in 1996.

Winkeliers die de vinger aan de pols van het dagelijks leven hebben, spreken van een “crisissfeer”. Hotelmanagers zitten als gevolg van de grote daling van het toerisme met de handen in het haar. “De nabije toekomst ziet er slecht uit”, zei een manager in Jeruzalem vorige week. “Netanyahu heeft er een neus voor net als het goed gaat weer iets te doen, zoals het openen van de archeologische tunnel in Jeruzalem of het bouwen bij Har Homa, dat de toeristen afschrikt”.

Voor het eerste na een reeks mooie jaren loopt de werkloosheid weer tot een niveau boven de zeven procent op. Vooral ontwikkelingssteden in het zuiden van het land worden door de sluiting van fabrieken - vooral in de textielsector - hard getroffen. Wil Netanyahu in het jaar 2000 worden herkozen dan zal hij de vredespoort naar de Palestijnen moeten openzetten. De ervaring sedert 1992 heeft geleerd dat economische groei en hoop op vrede hand in hand gaan. Een internationaal geïsoleerd Israel verliest aansluiting bij de “wereldmarkt”. Tal van Israelische ondernemers klagen al maanden dat ze contracten en contacten verliezen als gevolg van Israels nieuwe negatieve imago in de wereld.