De verhalen achter joodse mantels, slopen en sterren

Tentoonstelling: Joods van stof. Verhalend textiel uit de collectie van het Joods Historisch Museum. T/m 19 okt. Joods Historisch Museum, Jonas Daniël Meijerplein 2-4, Amsterdam. Dag. 11-17u, 11 okt. gesloten. Catalogus ƒ 65 (paperback). Inl. (020) 626 99 45.

Aangezien textiel vanwege zijn kwetsbare natuur altijd in schemerduistere ruimtes wordt tentoongesteld, krijgt de verzameling 'verhalend textiel' die momenteel in het Joods Historisch Museum in Amsterdam is te zien vanzelf iets geheimzinnigs. De verhalen die deze alledaagse en ceremoniële voorwerpen vertellen, kunnen door de bezoeker op meerdere manieren worden ontrafeld. Allereerst kun je je gewoon laten betoveren door de vele rijk versierde Toramantels en voorhangen. Het vaak nauwelijks sleetse fluweel, kostbaar zijdebrocaat en de franjes van goudkleurig metaaldraad zijn een feest om te zien.

Nadere beschouwing kan bijvoorbeeld de religieuze betekenis van de tentoongestelde objecten betreffen. Ze zijn versierd met bijbelse afbeeldingen of zegenspreuken, maar ook het kleurgebruik is meestal symbolisch op te vatten. Het nieuwsgierigst maakt echter de rol die deze voorwerpen in het dagelijkse leven hebben gespeeld. Hoe werden ze gebruikt en waar? Door wiens handen zijn ze gegaan en hoeveel uren naaldwerk zitten in al die kleurige krullen en bloemen? Daarom is het zo jammer dat de ruim 100 tentoongestelde textiele stukken zo saai zijn uitgestald. Voorbeeldig uitgelicht, dat wel, maar verder alleen voorzien van degelijke beschrijvingen. De toeschouwer wordt nauwelijks bij de persoonlijke geschiedenissen van deze voorwerpen betrokken. Dat maakt het moeilijk om ze in een 'levende', niet museale context voor te stellen. Daar moeten toch schilderijen, foto's of andere afbeeldingen van zijn.

De videofilm Om de draad niet kwijt te raken, die aan de expositie is toegevoegd, volgt nauwkeurig de conservering van een 18de-eeuwse Portugese Toramantel. Zeer leerzaam, maar duidelijk niet gemaakt om een publiek te enthousiasmeren voor wat het te zien krijgt. En de via terminals toegankelijke data-base met uitvoerige beschrijvingen en gedigitaliseerde beelden van de textiele collectie is ongetwijfeld volledig, maar er zijn wel wat spannendere manieren te bedenken om computertechnolgie in een museum te verwerken.

Een van de stukken die de conservatoren voor de meeste raadsels stelden, is een kussensloop uit het midden van de 18de eeuw. Op het wit katoenen sloop is met helderrood linnen een afbeelding geborduurd van Adam en Eva aan weerszijden van een boom met een serpent erin. Aanvankelijk dacht men dat dit paradijselijke tafereel een kraamkameramulet was, bedoeld om Lilieth (de verstoten eerste vrouw van Adam) af te schrikken. Omdat het sloop uit de Elzas afkomstig is, neemt men nu echter aan dat het een huwelijksgeschenk moet zijn geweest. In de Elzas werd immers tijdens de huwelijksceremonie een lied gezongen over de ontmoeting van Adam en Eva.

De verhalen die door de oude voorwerpen worden opgeroepen en de sporen die het verleden erop heeft nagelaten, worden grimmiger naarmate het einde van de tentoonstelling in zicht komt. Een onuitwasbare vlek op een tafelkleed roept nog een vertederend gevoel van nostalgie op, de jodensterren, adreslabels van gedeporteerde joden of een armband van de Joodsche Raad heeft een veel emotionelere lading. Erg aangrijpend is een rol geel katoen dat met jodensterren is bedrukt. Eens zijn die sterren er per stuk uitgeknipt, de ongebruikte meters stof zijn nu veelzeggende getuigen geworden van een koelbloedige vernietigingsindustrie.

Zo is er ook een ceintuur te zien die de destijds 12-jarige Leontine de Jong tijdens de handwerklessen op de 'huishoudschool' van doorgangskamp Westerbork heeft gemaakt. De gele ceintuur bestaat uit keurig aan elkaar genaaide restjes stof en is versierd met ontroerend precieze borduursels van prikkeldraadhekken en applicaties van een barak, een kacheltje en weer die ster. De grove zwarte steken waarmee hij is vastgezet, hebben het onbedoelde effect van een rouwrand gekregen.