Nodig

Ergens bij de grens van Groningen en Friesland, in het Westerkwartier, staat sinds kort een nieuw verkeersbord: het silhouet van een hurkende man die zit te poepen, door een rode cirkel omgeven: verboden, mag niet. Het bord staat opgesteld, lees ik in de krant, langs de weg die toegang geeft tot de automarkt, ergens midden in de weilanden, waar geen cafés zijn en geen toiletten.

En de poepers zijn geen Nederlanders, die doen zoiets niet, maar Polen, Russen en handelaren uit de Baltische staten. De markt in tweedehands en gestolen auto's wordt beheerst, zoals men weet, door Oost-Europeanen. Die hier hun poep achterlaten, tot ongerief van de verhuurder, die moet het allemaal weer opruimen. Mobiele toiletten (twee stuks) hebben nog geen soelaas geboden, want dat poepen hem geld kost, dat moet een Oost-Europeaan nog leren. Ik zou, als ik eigenaar van het terrein was, de huurprijs verhogen, waardoor ik gratis toiletten én een toiletjuffrouw kon betalen, want zonder juffrouw is zo'n toilet natuurlijk in korte tijd een smeerboel van jewelste. Maar dat is zijn zaak, mij gaat het om iets anders. Stijl. Gastvrij, zonder al te veel formaliteiten door een land ontvangen worden en dan als dank voor het aangenaam verpozen aan de kant van de weg, in de berm, je ontlasting deponeren - het is niet fijntjes.

Toen ik in Nigeria woonde had ik, als gast, wanneer ik een autoritje maakte door de dorpen, hetzelfde probleem. Dat wil zeggen, hetzelfde probleem in termen van natuurlijke aandrang, maar in termen van status is het in dit overvolle land een omgekeerd probleem: nog nooit heeft een Nigeriaan een blanke zien zitten poepen. Een blanke poept niet, niet in de open lucht, niet in Afrika. Quod licet bovi, non licet Iovi. Wat een koe mag, mag God niet.

Voor de plas gelden soortgelijke scrupules, en sancties. Als zwarte, in Nigeria, heb je als je plassen moet geen probleem, of je nou man of vrouw bent. Langs de kant van de weg, en niet eens tegen een boom. 's Lands wijs, 's lands eer. Maar als blanke neem je die wijsheid niet over, je blijft je schamen. Je staat tegen een boom, met gebogen hoofd, het kraantje van je lichaam afgeschermd door het holle van je hand. En maar hopen dat er onderwijl geen politieauto langs komt. Jouw schuldgevoel wordt door de politieagent handig geëxploiteerd en vertaald in een flinke boete. Immers, plassen, zomaar, in de natuur, is een belediging van de Nigeriaanse grond, en van de Nigeriaanse natie. Een white man die heeft geplast is een meevallertje voor de politieman die hem heeft gesnapt.

Schaamte is een ingewikkeld samenstel van schijn en wezen: wat voor de een het wezen is, is voor de ander slechts schijn, oppervlakte. In Peru kwam ik eens een aantal vrouwen tegen, indiaanse, met van die bolhoedjes op. Ik stond te filmen en een van die vrouwen draait rond en gaat zitten, middenin het rozet van haar rokken, om gefilmd te worden. Lachend keek ze naar me, met scherpe witte tanden, ze wilde er mooi opkomen. Tot ik onder haar rokken een riviertje vandaan zie komen. Van schrik vergeet ik verder te filmen. Zij springt op en rent al weer haar vriendinnen achterna. Er zijn geen regels, en als die er zijn ken ik ze niet.

Oost-Europeanen ken ik wel. Dat zijn gewone blanken, die kun je voor van alles uitmaken. De Polen - erg ontwikkeld volk - kijken neer op de Balten en de Russen. De Russen kijken neer op hun landgenoten in Siberië. Hoe oostelijker, hoe slechter, in het algemeen. Zo kijken de Duitsers neer op de Polen, de Wessies op de Ossies. En de Nederlander, op zijn beurt, kijkt neer op de Duitsers, die hij moffen noemt, of zelfs poepen. Ik heb het eens ter verduidelijking aan een Engelse collega uitgelegd, hoe wij de Duitsers vinden, in het algemeen: star, niet soepel, geen gevoel voor humor. Hij keek mij aan, hij wilde mij niet kwetsen, zei hij, “maar je beschrijft exactly how in England we look at the Dutch”.

Het is waar. Engeland is het - voorlopige - eindstation van de beschaving. Daar heb je ook de meeste toiletten. Waar je ook komt, in welke stad of welk dorp: op bijna elke hoek van de straat zie je door een pijl aangegeven waar de toiletten zijn.