Chirac en Jospin hinken naar modern Frankrijk

Wat heeft de nieuwe Franse regering in petto? Voor Europa is het nog ongewis. Het moet vooreerst wennen aan de nieuwe Franse constellatie. En Frankrijk zelf? Daar kan, paradoxaal genoeg, Jacques Chirac zich volgens Marc Chavannes per ongeluk wel eens ontpoppen tot een modern president.

De stembus ontplofte voor zijn ogen, de president op de grond, verdoofd door de klap, beroofd van zijn betrouwbaarste luitenant, Alain Juppé, en de meerderheid die hem nog tien maanden de vrije hand kon geven om de Europese munt te halen. Het beeld is aanlokkelijk door zijn eenvoud. Jacques Chirac is eenzaam achtergebleven in het Elysée en zit zijn termijn uit tot 2002. Frankrijk hinkt, Europa ontspoort.

Angelsaksische commentatoren, die het gaullisme toch al een bizarre regionale specialiteit vinden, zijn er snel bij om vast te stellen dat de man die zich politiek nazaat van generaal De Gaulle waant, de erfenis voorgoed verkwanseld heeft door vervroegde verkiezingen uit te schrijven en die monumentaal te verliezen. “Als het gaullisme vorige week niet dood gebleven is, dan heeft de generaal zich toch zeker in zijn graf omgedraaid”, schrijft een Parijse correspondent van de The New York Times. Voor The Economist zitten “de arme Fransen” nog vijf jaar opgescheept met deze “lamentabele politicus”.

Chirac heeft misgegokt, maar of hij als vakman zo veel slechter is dan andere politici in zijn eigen of het linkse kamp, is de vraag. Met evenveel recht kan worden gezegd dat hij in 1995 de beste politicus in het land was: zijn analyse van Frankrijks malheur met de moderniteit en de mondialisering sprak jong en oud aan, zijn gezond-verstandantwoorden bezorgden hem een royale meerderheid. Als hij de illusie van sociale gevoeligheid was blijven combineren met budgetaire soberheid, dan zaten zijn vrienden de gaullisten en de liberalen misschien nog in het zadel.

Voorlopig valt het met het drama Frankrijk wel mee. Het land was - ondanks de grote meerderheid - moeilijk bestuurbaar en is dat nog steeds. Niet de president belet de regering te regeren, noch de communisten. Wat iedere Franse regering aan handen en voeten bindt, is de angst van de kiezers voor een 'ultra-liberaal' Europa waarin de 'wet van de markt' de dienst uitmaakt. Daarom vraagt Frankrijk een 're-evaluatie' van het Stabiliteitspact dat de naleving van het verdrag van Maastricht voor de Europese munt uitwerkt. Irritant, zo kort voor 'Amsterdam', maar ook een kans nog even echt na te denken waarom 'Europa' (buiten het circuit) zo weinig enthousiasme wekt.

De cohabitation is voorlopig geen bron van instabiliteit in Frankrijk. Integendeel, Jospin heeft gewonnen met het aardige deel van Chiracs programma van twee jaar eerder. Chirac krijgt dus een herkansing. In dat opzicht zijn het land, de regering en de president weer op één lijn gebracht en is de stabiliteit alleen maar toegenomen. Deze idylle wordt, behalve door het fase-verschil met de omringende wereld, hoogstens bedreigd door het gezichtsverlies van de president en het presidentschap.

Het was deze eerste anderhalve week merkbaar dat de president zijn wonden likt. Voor alle vragen, van welke aard ook, laat Jacques Chirac dezer dagen verwijzen naar 'de regering'. Hij verzoekt Jospin beleefd de grondwet te respecteren en dus de president enige speelruimte te gunnen. De val is diep. Een maand geleden droomde hij van vijf jaar mooi weer voor de boeg, met een compacte meerderheid in het parlement en Alain Juppé eindelijk geaccepteerd door de kiezers. Nu staat hij te kijk als kapitein die de wolken niet kon lezen, zijn bemanning overboord voer en zelf als enige werd gered. Voor een man die leeft bij nauwe banden van vriendschap en vertrouwen een kwellend en eenzaam perspectief.

Er is genoeg om Chirac te troosten. Zijn hele politieke leven heeft bestaan uit vallen en opstaan. Alles in dienst van het ene doel: het Elysée, waar hij nog vijf jaar mag zitten. Sterker: over een jaar mag hij de Assemblée weer ontbinden zonder iemand verantwoording te hoeven afleggen. Hij heeft ervaren dat het loont om er een goed verhaal bij te hebben. Maar wanneer de socialisten hun eigen verkiezingsbeloften inslikken, of onder de realiteit bezwijken en de werkloosheid niet kunnen temmen, dient zich vanzelf weer een kans voor een rechtse meerderheid aan.

En zelfs als de president langer met de socialisten moet regeren, hoeft dat Chirac niet te schaden. Met het oog op zijn eigen herverkiezing kan hij rustig wachten tot Jospins moralistische regeerstijl genoeg mensen de keel uithangt. Terwijl hij zich zelf profileert als echte Fransman van vlees en bloed, die tête de veau eet en iedere boer en zijn koe bij naam kent. Zaterdag, bij zijn eerste openbare optreden sinds de verkiezingen, in het rode bolwerk Lille, werd hij zó hartelijk bejegend door het publiek op straat, dat zelfs de mensenzoener Chirac er beduusd van werd. Een koningin-moeder-gevoel nam bezit van hem.

Voor de uniek-Franse vorm van presidentschap bestaat het risico van blijvende schade. Het was nooit bedoeld voor samenwerking met een regering van tegengestelde kleur, laat staan voor vleugellamme politici. De grondwet van 1958 maakte een einde aan de chronische instabiliteit van de Vierde Republiek en tailleerde een systeem met bevoegdheden groter dan die van de president van de Verenigde Staten om de schouders van één man. Niet iedere man. Na De Gaulle paste eigenlijk niemand meer die ruim vallende staatsmantel, een vrijwel totale volmacht voor zeven jaar. Mitterrand, die zelf over de “permanente staatsgreep” had geschreven, benutte het monarchistische element van de rol nog het beste. Pompidou was er kort, hij hield de fakkel van de generaal brandend. Giscard wilde een moderne superpremier zijn, maar verdronk in het hermelijn en vervreemdde van het volk.

Jacques Chirac heeft met het hervatten van de kernproeven, zijn daadkracht in Bosnië èn het afschaffen van het beroepsleger laten zien dat hij soeverein kan optreden. Bij het sturen van de binnenlandse politiek schoot hij heen en weer tussen partijdige inmenging en slecht gelukte distantie. Hij werd bijna even impopulair als zijn techno-premier Juppé. Met deze doorzichtig opportunistische vervroegde Kamer-ontbinding verlaagde hij het presidentschap misschien voorgoed tot het niveau der stervelingen. Anders gezegd: premier Jospin werd 'President Bis', zoals het weekblad L'Express op zijn omslag zette.

Jacques Chirac kan het presidentschap nieuw gezag geven als hij de verkiezingsuitslag van anderhalve week geleden uitlegt als teken van de volkswil de grondwet van generaal De Gaulle te moderniseren. Dan moet hij voorlopig boven de ego- en partijpolitieke overwegingen uitgroeien en erkennen dat de tijd van zevenjarige, vrijwel onbeperkte mandaten in een Westers land voorbij is.

Edouard Balladur stelde als presidentskandidaat in 1995 een vijfjarige ambtstermijn voor. Jospin deelde die opvatting. Als de presidentiële en parlementaire termijn zouden samenvallen (afgezien van de Senaat, die om de negen jaar vernieuwd wordt), dan zou de president een soort bondskanselier worden. Een andere weg zou die kunnen zijn van een betrokken, maar politiek gedistantieerd presidentschap, zoals dat bijvoorbeeld in Duitsland, Israel en Ierland functioneert.

Het is voor de partijgenoten van Jacques Chirac voorlopig vloeken in de kerk. Philippe Séguin, die hoopt donderdag het voorzitterschap van de Rassemblement pour la République van Alain Juppé over te nemen, predikt eenheid achter de brede schouders van de onaantastbare president. Die hij over vijf jaar graag zou willen opvolgen. Het is niet gezegd dat het Franse volk de sleutels van de staat van 2002 tot 2009 aan wie dan ook wil geven.

Lionel Jospin heeft zijn ministers geïnstrueerd hoge normen aan te houden, voor zichzelf en hun medewerkers. Dubbelfuncties worden opgegeven. Het recht moet zijn loop hebben, ook als het afluisteren door een socialistisch staatshoofd betreft. De onpartijdigheid van de staat moet gewaarborgd zijn. Het klinkt fascinerend nieuw.

Jacques Chirac liet halverwege de verkiezingscampagne de slogan van zijn rechtse coalitie veranderen van nouvel élan in élan partagé. Een vooruitziende blik. Lionel Jospin is misschien een ideale partner voor Jacques Chirac om het elan mee te delen en Frankrijk te moderniseren. De kiezers hebben er in ieder geval om gevraagd.