Orgie van geweld is een belevenis

Voorstelling: Koppen van John Cassavetes door Het Zuidelijk Toneel. Vertaling: Gerardjan Rijnders. Regie: Ivo van Hove. Vormgeving: Jan Versweyveld. Geluid/muziek: Harry de Wit. Spel: Chris Nietvelt, Warre Borgmans e.v.a. Gezien: 7/6, Brakke Grond Amsterdam. T/m 14/6 aldaar. Tournee vanaf okt. Inl. (020) 626 68 66.

Er is weinig fantasie voor nodig om te bedenken hoe het, na het slot van het stuk, verder gaat met het echtpaar Forst uit Faces van de Amerikaanse filmer en schrijver John Cassavetes. Hoeveel sadder and wiser ook, stomdronken zullen ze nog wel eens worden, overspel blijft een mogelijkheid, ruzie een levensbehoefte en zonder elkaar zullen ze nooit kunnen. Ze worden uiteindelijk de oude minnaars uit het lied van Jacques Brel: duizend keer zal zij haar koffers gepakt hebben en zal hij ervandoor gegaan zijn, elk meubel 'in deze kamer zonder wieg' zal zich hun razernij herinneren, maar ze blijven van elkaar houden. Het kost tijd om oud en niet volwassen te worden.

Het is een mooi en eeuwig thema dat Cassavetes in het scenario voor een van zijn beste films, uit 1996, behandelt. Hij brengt het in verband met de generatie dertigers en veertigers in de jaren zestig, die nog met één been op het goed georganiseerde kerkhof van het decennium ervoor staan en met het andere in marstempo op weg zijn naar een wereld waarin alles moet kunnen. Het gevolg is dat de Forsts en hun vrienden ernstig op drift raken. Het motief van de kinderloosheid als een van de oorzaken van onvrede in het Forst-huwelijk is dan ook overbodig. Het drankmisbruik en het vreemde bed die gelukkig een dominantere rol spelen, maken de emotionele chaos al inzichtelijk genoeg.

Een op de huid van voortreffelijke acteurs (onder wie de Gena Rowlands) klevende camera is de troef van Faces. Een vrouwenbeen met een op de punt van de voet schommelende schoenneus op de voorgrond en een onscherpe, agiterende man op de achtergrond is exemplarisch voor Cassavetes' effectieve beeldenreeks. De toneelregisseur die dit staaltje van onontkoombaarheid wil evenaren maakt het zichzelf niet gemakkelijk.

Ivo van Hove, artistiek leider van Het Zuidelijk Toneel en de nieuwe directeur van het Holland Festival, heeft het er in een co-produktie met het festival met succes op gewaagd. Hij en zijn vaste ontwerper Jan Versweyveld vervingen de publiekstribune door tientallen, kris kras door de zaal geplaatste twee-persoonsbedden - voorname plaats van handeling immers in het door Gerardjan Rijnders onder de titel Koppen vertaalde scenario. De organisatie ziet erop toe dat drie elkaar vreemde toeschouwers op een bed belanden. Overal in de zaal staan vuilnisbakken, microfoons versterken het geluid van de brekende glazen en flessen die de acteurs er voortdurend in smijten. Het is vast onderdeel van een schitterend, door Harry de Wit ontworpen geluidsdecor, dat verder voorziet in flarden van jazzy café-muziek, in de rudimenten van pop-songs, in snerpende bellen die, als in een bokswedstrijd, de volgende ronde inluiden. Eenzelfde kwaliteit bezit het lichtontwerp van Verweysveld, waarin helle op afstand bediende volgspots de scènes uitlichten. Geluid en licht zorgen tweeënhalf uur zonder pauze voor een opwindend ritme.

De acteurs rennen tussen de bedden door. De vrouwen zijn gekleed in sexy getailleerde jurken met een split van achteren en pumps aan de voeten, de mannen in witte overhemden en donkere pakken. We zijn, ook elkaar beloerend, onderdeel van een volstrekt uit de hand gelopen cocktail-party: geschreeuw, gepluk, moppentapperij, machismo, roddelzucht en dronkenmans-gebral bepalen de toon. De acteurs van Het Zuidelijk Toneel spelen met fysiek gevaar, in achtervolgingen en in aan verkrachting grenzende handgemenen, eigenlijk allemaal hetzelfde personage. De orgie van geweld, in stemmen en stemmingen, in geluid en licht, duurt lang, misschien te lang. Maar een belevenis is deze voorstelling wel, met zonder uitzondering intens spelende acteurs, tussen wie vooral een schaamteloze Katelijne Verbeke, een in het zweet drijvende Bart Slegers en een zowaar nog bij vlagen melancholieke Warre Borgmans opvallen.