Big Brother waakt over werkvloer

Werkgevers gebruiken steeds vaker verborgen camera's om te controleren of hun personeel fraudeert. De Registratiekamer en bonden verwerpen de methode, die de privacy van werknemers schendt. “Iedereen peutert weleens in zijn neus.”

DE MEERN, 7 JUNI. Op een dag in februari hing er in de koelcel van kaasimporteur Boering in De Meern opeens een camera. Verborgen. Niemand van de 110 werknemers mocht weten dat de bedrijfsleiding hun inpakbewegingen op videoband vastlegde. Niemand mocht vermoeden dat hij kon worden betrapt op diefstal, in jargon: verduistering in dienstbetrekking. Anders zou hij het wel laten en dan zou de directie zijn vermoedens nooit bevestigd zien.

Directeur Van den Assem heeft na het bekijken van vijf weken opnamen uit de koelcel acht medewerkers op staande voet ontslagen. Zijn vermoedens, waartoe de administratie al een jaar lang aanleiding gaven, zag hij bevestigd. Sommige medewerkers aten kazen op en ze namen ze mee naar huis zonder ervoor te betalen. “Het was het uiterste middel”, zegt Van den Assem. “Ik had vorig jaar al gewaarschuwd dat er werd gestolen, maar er was niets veranderd. Die banden bekijken was vervelend. Telkens terugspoelen en denken: 'dit kan niet waar zijn'.” Op de banden was ook de handel en wandel te zien van tientallen personeelsleden, die zich van geen kwaad bewust waren.

“Voor dìe mensen is geheime controle het ergst”, zegt een van de ontslagen medewerkers, die al 22 jaar bij Boering werkte en nu haar ontslag aanvecht. Ze wordt dagelijks gebeld door oud-collega's, vertelt ze, die klagen over de verscherpte controle. “Iedereen zegt: 'hoe weten we dat die camera is weggehaald?' Soms grappen ze: 'zit mijn haar wel goed?' Maar het is natuurlijk van de gekke: elke vrouw hijst weleens haar rok omhoog, als niemand kijkt, om haar panty recht te trekken. Elke kerel krabt op een onbewaakt moment in zijn kruis. Dat legt die camera allemaal vast.”

Steeds vaker gebruiken werkgevers verborgen camera's om vast te stellen of hun werknemers frauderen of stelen. Gisteren stelde de Utrechtse kantonrechter een andere betrapte werknemer van Boering die zijn ontslag aanvocht, in het ongelijk. De videobeelden en zijn verklaringen zeiden genoeg, vond de rechter.

De verborgen-cameramethode is omstreden, omdat ze de privacy van werknemers schendt. Zenuwachtig verwijzen juristen, werkgevers en rechercheurs die zich over de methode buigen, naar George Orwells Big Brother. Naar videobeelden van werknemers die argeloos in hun neus peuteren of wat vaak naar het toilet gaan. Camera's zijn in warenhuizen en kleedkamers, op benzinestations en in banken inmiddels gemeengoed, maar die zijn zichtbaar opgehangen en de bezoeker wordt via bordjes 'voor de bescherming van uw en onze goederen...' gewaarschuwd.

Maar heimelijk opnamen maken op de werkvloer is een “methode die alle proporties te buiten gaat”, zegt de woordvoerder van de Registratiekamer, die toeziet op de naleving van privacywetten. In de VS zegt eenderde van de werkgevers stiekem videocamera's in te zetten om te controleren of hun medewerkers hard genoeg werken. De voorwaarden in Nederland zijn voor de Registratiekamer duidelijk: “Opnamen maken is uitsluitend geoorloofd als de werknemer ervan op de hoogte is, als de werkgever zijn ernstige verdenkingen kan onderbouwen en als hij aantoont dat hij alle andere opsporingsmiddelen tevergeefs heeft ingezet.”

Door aan te kondigen dat hij opnamen ging maken, zou de exercitie zinloos worden, reageert Boerings Van den Assem. “Als ik op de snelweg lees: 'u wordt gefilmd', dan rem ik natuurlijk prompt. En dat er mensen zijn die zeggen 'u mag niet filmen'? De medewerkers mogen verdorie niet andermans spullen stelen”, zegt hij verontwaardigd.

Ook civiele rechters denken er anders over dan de Registratiekamer. Kantonrechters en bodemrechters accepteren heimelijk gemaakte videomateriaal als bewijs voor ontslaggronden. “Soms is in het geheim filmen nou eenmaal de enige manier om vast te stellen of iemand steelt”, zegt de Groningse bodemrechter en hoogleraar privaatrecht T. Hidma. Volgens hem moet de civiele rechter een afweging maken tussen het recht op privacy van werknemers en het recht op waarheidsvinding van werkgevers. “Anders dan in het strafrecht - waar de ongelijkheid tussen de verdachte en het openbaar ministerie groot is - zal een civiele rechter minder snel oordelen dat bewijs onrechtmatig is verkregen.”

Wel moet de werkgever volgens Hidma ernstige verdenkingen koesteren - dus niet één keer iets missen - en moet het gaan om ernstige overtredingen. “Wie appelen vaart, wie appelen eet, zeg ik. Dus als iemand af en toe de fruit van het bedrijf eet, dan lijkt me dàt niet erg genoeg.” Een werkgever zou volgens Hidma niet maandenlang mogen filmen en al helemaal niet doorlopend.

Jurisprudentie over verborgen camera's op de werkvloer is er nauwelijks. In 1987 oordeelde het Hof in Den Bosch dat video-controle door een werkgever onbehoorlijk was. Maar onlangs bepaalde de Hoge Raad dat sociale rechercheurs terecht een verborgen camera hadden gebruikt om te bewijzen dat iemand samenwoonde en dus ten onrechte de bijstand ontving.

De vraag is of camera's die op één plek hangen, sluitend bewijs leveren: iemand die in beeld wisselgeld in zijn zak stopt, kan dat buiten beeld weer hebben teruggelegd, zegt Hidma. Het hoofd van de juridische dienst van de FNV, E. van de Molen, kent horecabazen die heimelijk gemaakte opnamen van hun werknemers in donkere, rokerige ruimten, als grond voor ontslag aanvoerden. “Het was volstrekt onduidelijk wat zich daar afspeelde. Wij zijn dan ook mordicus tegen dit soort praktijken.” De bodemrechter moet de ontslagen werknemer altijd laten uitleggen wat hij buiten beeld, of bij slechte opnamen, met het geld of spullen deed, zegt Hidma. Kantonrechters, die snel moeten beslissen, nemen voor dit wederhoor niet altijd de tijd, erkent hij.

Advocaat W. Las van Bennekom, die de ontslagen kaasverpakster bijstaat, zegt dat zijn cliënt een praktijk voortzette, die al jaren bij Boering bestond: ze koos kazen uit (in beeld) die ze later (uit beeld) zou afrekenen. “Dat mag tegenwoordig niet meer in dat bedrijf - werknemers moeten alles meteen afrekenen. Dat wist ze en dus heeft ze slordig gehandeld. Maar diefstal?” Ze zit nu in de bijstand en zegt zelf: “Het wàs ook nodig dat de regels bij Boering strakker werden - onder de oude directie mocht alles, vonden ze alles best. Ik ga nu 900 gulden per maand achteruit in inkomen, dus àls ik al zo dom was voor het geld - een paar honderd gulden - kazen te stelen, dan lijd ik nu verlies. Dat interesseert me niet. Ik wil herstel van mijn goede naam.”