Je zult het wel niet willen horen; De ego-maniakale wereld van Bruce Nauman

De Amerikaanse kunstenaar Bruce Nauman wil zijn toeschouwer een klap in de nek verkopen en hem tegelijk bewust maken van een moraal. “Levert het een katharsis op? Voor mij in ieder geval niet: of het zou moeten zijn dat het verlaten van de tentoonstelling een bevrijding is.”

Bruce Nauman: Image/Text 1966-1996. Kunstmuseum Wolfsburg, Porschestrasse 53, Wolfsburg. Tot 28 september. (Van 9 dec 1997-9 maart 1998 Centre Georges Pompidou, Parijs). Geopend di 11-20 uur, wo-zo 11-18 uur, ma gesloten. Catalogus, 224 blz., ill. in kleur en zw/w, DM 45,-.

Lawaai, geschreeuw, bevelen, twistgesprekken, en dat alles door elkaar heen - zodra je de tentoonstelling video- en neonwerken van Bruce Nauman binnenstapt word je er door overweldigd. Het zaait verwarring en creëert een volkomen hulpeloos gevoel. De mensen op de video's zeggen of roepen steeds herhaalde zinnetjes: 'You're a góód boy - You're a bád boy', 'You'll talk they'll listen', 'OK OK OK' - en de beschouwer weet zich buitengesloten: dit is hard, ondoordringbaar, nergens word je naar binnen gelaten, hier valt niet op te reageren. Lamgeslagen toekijken en luisteren is het enige wat rest. Dit is ook wat Nauman beoogt. Zoals hij in 1986 zei in een interview met Joan Simon (opgenomen in de catalogus): 'Ik heb vanaf het begin geprobeerd kunst te maken die direct op de mensen inwerkt, die onmiddellijk volledig aanwezig is. Als een stoot in het gezicht met een honkbalknuppel, of beter nog, als een slag in de nek. Je ziet de slag niet aankomen, hij hakt iemand eenvoudigweg omver. Het idee bevalt me zeer, dit soort intensiteit, die iemand geen enkel houvast biedt om uit te vinden of men het werk goed vindt of niet'. Hierin is hij volkomen geslaagd. Zijn First Poem Piece (1968) is een stalen, op de grond gelegen plaat met een gegraveerde tekst, waarvan de eerste regels luiden: 'You may not want to be here / You may not want to hear' - de bezoeker is gewaarschuwd.

Bruce Nauman (Fort Wayne, Indiana, 1941) bouwde zijn tentoonstelling op in de reusachtige expositiehallen van het Kunstmuseum in Wolfsburg, in samenwerking met de Nederlandse directeur van het museum Gijs van Tuyl: de videowerken in speciaal daartoe ontworpen kleine ruimten, de neonwerken aan de buitenkant van deze cabines - om vervolgens met de Noorderzon te vertrekken. Hij kon niet aanwezig zijn bij de opening omdat hij moet zorgen voor zijn paarden en koeien op zijn ranch in Nieuw Mexico. In stilte en weidsheid, stel ik me voor.

In de afgelopen twintig jaar heeft Nauman met vrijwel ieder medium gewerkt om de door hem beoogde intensiteit te bereiken: film, video, neonbuizen, performance, fotografie, holografie, sculptuur, tekening; alles, behalve schilderkunst. Op de expositie in Wolfsburg ligt de nadruk op de video- en neonwerken, ofwel op die werken die nadrukkelijk een combinatie zijn van beeld, tekst en geluid. De opzet is chronologisch. Nauman trad aanvankelijk zelf op als acteur, in video's waarin hij onder andere experimenten met zijn lichaam uitvoerde (bijvoorbeeld Art Make-Up, 1967-68, of Bouncing Two Balls between the Floor and Ceiling with Changing Rhythms, 1968). Later droeg hij zijn rol over aan acteurs en mimespelers, om de aandacht te verleggen van zichzelf naar een anonieme, acterende Ander.

Willem de Kooning

Nauman's tentoonstelling is, zeker omdat zijn sculpturen vrijwel geheel ontbreken, opvallend on-zintuiglijk en on-aanraakbaar. Het enige echt zintuiglijke aspect is het geluid. Maar de muur van geluid vergroot de afstand nog. Het is, hoe gek het zeker in de beeldende kunst ook klinkt, Nauman te doen om dat wat er niet is. Om negatieve ruimten, om zoals hij het noemt 'de ontkenning van volumes', om verwijdering. Ooit maakte Nauman een afgietsel van de ruimte onder een stoel. Dit afgietsel was een 'plastische versie' van een statement van schilder Willem de Kooning: 'Wanneer je een stoel wilt schilderen, moet je de ruimte tussen zijn delen schilderen, niet de stoel zelf'. Dit kan heel goed werken in de schilderkunst: door de ruimte onder de stoel te schilderen kan de stoel een hevige aanwezigheid krijgen. Maar wanneer je die ruimte letterlijk afgiet, heb je niets, een zinloze klomp, en zeker geen stoel. Het lijkt op een klassiek geval van vadermoord.

Een voorbeeld van verwijdering is de Corridor Installation uit 1970. In een smalle, alleen voor slanke mensen betreedbare gang - ook zo'n binnenstebuiten gekeerde ruimte - staan aan het eind twee monitoren opgesteld. De ene toont permanent de lege gang op een van te voren opgenomen tape; de ander toont degene die de gang betreedt. Maar de camera bevindt zich boven de ingang zodat de beschouwer, naarmate hij dichter bij zijn beeld op de monitor komt, zich juist steeds verder van dat beeld verwijdert; en wanneer hij zich omdraait en terugloopt komt hij dichterbij zonder dat hij zichzelf kan zien.

Around the Corner Piece is nog zo'n werk. Lopend om een vierkant bouwsel zie je jezelf steeds om de hoek verdwijnen. De tentoonstelling van Nauman is vol met mensen en acteurs en voortdurend wordt de bezoeker getaped en bespied - maar nooit kom je een ander tegen, nooit ontmoet je iemand.

Grapje

Soms word je letterlijk verjaagd en verwijderd; alsof je uit zo'n negatieve ruimte wordt weggedrukt. In een lege cabine weerklinkt een hese, van haat hijgende fluisterstem: 'Get out of my mind. Get out of this room'.

Haat en agressie zijn sleutelwoorden voor Nauman. Weliswaar zijn er grappen in zijn werk - maar oh wat een bittere grappen zijn dat. Violent Incident (1986) is gebaseerd op de 'grap' van de stoel weghalen vlak doordat iemand er op gaat zitten. De grap leidt tot een escalatie van geweld tussen een man en een vrouw, van slaan in het gezicht via knie in kruis tot het hanteren van een mes, onder verbeten uitroepen als 'Asshole!' en 'Fucking bitch don't you dare!'

Een andere grapje, in kleurig neon, verwoordt treffend Nauman's cocktail van angst, seks en eenzaamheid: 'Run from fear / fun from rear'.

Nauman's werk is volkomen geslaagd in die zin dat het luid en duidelijk beantwoordt aan zijn artistieke intentie. Maar de kwellende vraag blijft wat de zin, de betekenis is van deze intentie. In het interview met Joan Simon legt hij er de nadruk op dat het zijn bedoeling is om 'morele kunst' te maken; 'Kunst moet een morele waarde, een morele houding, een standpunt hebben. (-) Kunst is er niet alleen om de schoonheid, maar het heeft een maatschappelijke functie.' Ik kan er niet achter komen wat de morele waarde van zijn werk is. Levert het een katharsis op? Voor mij in ieder geval niet: of het zou moeten zijn dat het verlaten van de tentoonstelling een bevrijding is. De werkelijke thematiek van Nauman is de extreem egomaniakale wereld die hij verbeeldt, een macho-werkelijkheid van geweld en zelf-obsessie. Wat dat betreft is zijn werk de directe consequentie van zijn Amerikaanse voorgangers, de oudere generatie, die van de abstract-expressionisten. Dit moet de reden zijn dat Nauman alles wil doen behalve schilderen. Zijn grootste concurrent is ongetwijfeld Jackson Pollock. Waar Pollock er op imposante wijze in slaagde om zijn zelfobsessie vorm te geven in verf op doek en zo uiteindelijk de beperktheid van de thematiek wist te overstijgen - ik noem dit voor het gemak nu maar sublimering - blijft Nauman gevangen in spektakel: geen tastbare, bevrijdende, materiële vorm, maar een schreeuwend toneel van eenzaamheid.