Kunst om te voelen en tegen te praten

Tentoonstelling: InterAct! Schlüsselwerke Interaktiver Kunst. Wilhelm Lehmbruck Museum Duisburg, Europäisches Zentrum moderner Skulptur, Friedrich-Wilhelm-Str. 40, Duisburg. T/m 15/6, di-za 11-17u. Zo 10-18u. Catalogus: 35 DM. Rondleiding 8/6 11.30u. Tel: 0049-2032832195

Er staat een flamingo-roze stoel voor je klaar. Je wordt uitgenodigd plaats te nemen in de interactieve videodisk-installatie van Lynn Hershman (1941, Cleveland, Ohio). De afstandsbediening ligt op een kanariegeel nachtkastje naast een viskom zonder water. Op de bodem ligt een kleurloos plastic visje. Met een druk op 'PLAY' gaat er vast iets gebeuren. Een vrolijke Country & Western-melodie zet in en als de 'leader' is afgelopen, verschijnt de tekst: 'Say hello to Lorna, our star'.

Je doet wat je gevraagd wordt; je weet maar nooit. Maar het apparaat reageert niet op geluid. Om verder te gaan moet je een pijltje ingedrukt houden. Hardop in een museum tegen kunst praten, een kunstwerk aanraken; de gewetensvolle museumbezoeker zal het er moeilijk mee hebben. Maar zonder dat heeft een bezoek aan de tentoonstelling InterAct, die met een aantal sleutelwerken uit de interactieve kunst een historisch overzicht biedt in het Wilhelm Lehmbruck Museum in Duisburg, weinig zin.

Naast de contemplatieve ruimtes met beeldhouwkunst van klassiek moderne meesters uit de twintigste eeuw in de vaste collectie van het museum is een aantal ruimtes geschapen waar rust en stilte ver te zoeken zijn. Bezoekers kunnen met behulp van videobeeld en -geluid experimenteren met de mogelijkheden van toekomstige communicatietechnieken. Spelenderwijs komen ze in aanraking met installaties van kunstenaars als Myron Krueger, Jeffrey Shaw en Lynn Hershman, pioniers op het virtuele vlak en van een jongere generatie onder wie Bill Seaman, Ken Feingold en Christa Sommerer & Laurent Mignonneau. Ook hun geestelijke voorvaderen Robert Rauschenberg, Nam June Paik, John Cage en Otto Piene maken - zij het in gedocumenteerde vorm - deel uit van de tentoonstelling.

Lorna, zo blijkt uit de zeventien minuten durende videodisk, is een vrouw van veertig. Ze zit vol angsten. Haar hobby is tv-kijken en ze is al vier en een half jaar de deur niet uit geweest. Met wat inventiviteit zouden we haar uit haar isolement kunnen bevrijden, zo is het spel. Er moeten drie mogelijkheden zijn. Eén: Lorna pleegt zelfmoord; twee: ze schiet haar tv aan diggelen en ontvangt een ticket naar Los Angeles. Drie: er verandert niets in haar leven. De kunst is aan te sturen op de tweede mogelijkheid, al kun je je afvragen of oplossing drie niet nog de minst kwade is.

De curator van het Wilhelm Lehmbruck Museum Söke Dinkla wil met alle plezier demonstreren hoe je het verhaal tot een gewenst eind kunt brengen maar daar gaat al gauw een half uur in zitten. Interessanter wellicht is de museumvitrinekast in de installatie. Hierin ligt een het tijdschrift Rolling Stone uit 1974 met een coverstory over de Patty Hearst-kidnap. Verder ligt er een Wonder Woman-stripverhaal, een verhaal over Greta Garbo die net 65 is geworden, koekjesverpakking, een cheque en er staat een overjarig model video-diskspeler in. Het zal niet voor iedereen meteen duidelijk zijn, maar het zijn de originele attributen van Hershmans installatie uit 1982-'83 in een galerie in San Francisco. En daar mag natuurlijk niemand met zijn vingers aan komen. In plaats van wat vervangend materiaal in de geest van de originele installatie te verspreiden over de ruimte, is gekozen voor het keurig rangschikken van wat relikwieën achter glas.

Op de tentoonstelling staan diverse interactieve sleutelwerken en daarmee wordt geprobeerd een historisch overzicht te geven van deze steeds belangrijker wordende stroming in de kunst. Van Robert Rauschenberg zou, zo was de bedoeling, 'Soundings' uit 1968 zijn opgesteld; een elf meter lange wand van plexiglas met gezeefdrukte afbeeldingen van stoelen die oplichten door de geluiden van de toeschouwer. Helaas is op InterAct alleen een video-opname te zien, waarbij dansers en zangers het kunstwerk in beweging brengen. Het onlangs gerestaureerde origineel bevindt zich op dit moment op een expositie in München. En ach, zo stelt de conservator, is het niet een beetje onzinnig om die enorme Rauschenberg die daarna permanent in het Museum Ludwig in Keulen te zien zal zijn, voor die paar weken naar Duisberg te transporteren?

Heel fraai van Star-Trek-achtige sfeer is de buitengewoon vernuftige 'interactive environment' van Christa Sommerer en Laurent Mignonneau. Een grote bak met water staat op een podium. De bezoeker kan met zijn vingers figuren tekenen op een touchscreen, waarna een computerprogramma de vormen, die van onderaf geprojecteerd worden in het water, tot leven brengt volgens de biologische groeiprincipes. Met zijn handen in het water kan de bezoeker met de vormen spelen. Een camera verwerkt de handbewegingen samen met de geprojecteerde 'zwemmende' vormpjes die zich vermenigvuldigen of elkaar verschalken. De kunstenaars hebben het werk gemaakt met steun van een Japanse telecommunicatiefirma.

Van Jeffrey Shaw staan twee werken opgesteld. In 'Revolution' uit 1990 kan men een monitor rondjes laten draaien om zijn eigen as. Draai je met de klok mee dan zie je met de snelheid waarmee je voortduwt beelden van historische gebeurtenissen. Draai je tegen de klok in dan vertoont de monitor een molensteen. Shaw's 'Golden Calf' is een grappige persiflage op afgoderij, kunstaanbidding en virtualiteit. Op een witte sokkel ligt een plat LCD-scherm. Neem je dit scherm in je handen, dan zie je een sterk glimmend beeld van een gouden kalf dat - eerder daar opgenomen - op dezelfde witte sokkel staat. Als je goed kijkt zie je de reflecties van de omgeving op de huid van het beeld.

Interactieve kunst is niet van vandaag of gisteren. Bertold Brecht liet al in de jaren dertig zijn licht schijnen over het functioneren van de radio. Dit apparaat zou niet alleen als ontvangtoestel moeten dienen maar ook als zender.

Ook de surrealisten en constructivisten hebben al wel iets bedacht waar de huidige generatie interactieve kunstenaars op voortborduurt. PopArt kunstenaar Robert Rauschenberg verklaarde eens dat kunst die technologie niet accepteert geen sociale relevantie heeft.

Bij het verlaten van 'InterAct!' is het eerste kunstwerk in de vaste collectie een Tingueley. Met een druk op een knop komt zijn schepping met horten en stoten in beweging. Een vossestaartje wappert op een staaf driftig heen en weer. De staaf waaraan de staart is bevestigd heeft al elders in het beeld voor niet geringe slijtageplekken gezorgd. Is deze Tinguely soms ook interactief? “Nee,” stelt de conservatrice, “dat definiëren wij als 'participatie'.”