Kunst binnen de perken

Nederland telt ruim honderd beeldentuinen die in de zomermaanden opengesteld zijn voor bezoekers. Zowel het aantal tuinen als het aantal bezoekers neemt toe. De groei past in de huidige tuin-rage. Ook geven steeds meer kunstenaars de voorkeur aan het buiten exposeren van hun beelden. Plassende honden en broedende vogels brengen hun beeld tot leven, menen zij. Over de natuur als ideale kunstgalerie.

Verscholen achter hoge Gooise hagen, wellustig neergevleid aan de oevers van een Betuwse rivier, schemerend tussen Limburgs gebladerte: de ruim honderd beeldentuinen in Nederland zijn te vinden op de meest idyllische locaties. Hun aantal groeit; steeds meer beeldhouwers stellen hun werk buiten tentoon. Plassende honden, broedende vogels of vrijende paartjes brengen de beelden tot leven, menen zij. Beeldhouwer Leo van den Bos hield er in zijn ontwerp voor een stadsmonument in Geldermalsen zelfs rekening mee dat kinderen er veilig op zouden moeten kunnen klimmen.

Het hoogtepunt van de open-luchtexposities viel enkele jaren geleden, toen menig park of perk met beeldhouwwerken werd volgepoot en talloze beeldenroutes door historische stadscentra voerden. Het kwam de tentoongestelde werken niet altijd ten goede: vaak lukraak neergezet, vielen ze ten prooi aan vandalisme en werden daardoor bijna onverzekerbaar. Dat betekende het einde van veel buitenexposities.

De beeldentuinen die de hausse overleefden, zijn inmiddels professioneel ingericht en vaak speciaal als expositieruimte ontworpen. Het zijn buitengaleries geworden, gericht op presentatie en verkoop, een aanpak die succesvol bleek. Er is de laatste tijd dan ook weer een voorzichtige groei in openluchttentoonstellingen merkbaar. Ook de bezoekersaantallen nemen toe. De toename van het aantal beeldentuinen past niet alleen in de huidige tuin-rage, maar een bezoekje aan een of meer beeldentuinen is voor veel mensen ook een aardig uitstapje, zo menen de tuingaleriehouders.

De in een bocht langs de Amstel gelegen Amsteltuin in Amstelveen bijvoorbeeld is speciaal als beeldentuin aangelegd. Initiatiefneemster Carine van Steen was vijftien jaar geleden een van de oprichters van het Amsterdams Beeldhouwers Kollektief. Sinds zeven jaar beheert zij met haar echtgenoot, de tuin- en landschapsarchitect Albert Hooyer (verantwoordelijk voor het ontwerp en het onderhoud van de tuin) en kunsthistorica Vera Schoffelen, een van de oudste Nederlandse buitengaleries. Er zijn zowel abstracte werken van industriële materialen (roestvrij staal en kunststof) te zien als plastieken die wat betreft vorm en herkenbaarheid meer harmoniëren met de natuurlijke omgeving.

Na met het Amsterdams Beeldhouwers Kollektief jarenlang beeldententoonstellingen in bestaande tuinen te hebben ingericht, vindt Van Steen het een uitdaging om beelden te plaatsen in een tuin die speciaal voor dat doel is gemaakt. “De Amsteltuin is zó ontworpen dat je zoveel mogelijk beelden kunt laten zien zonder dat ze elkaar verdringen”, vertelt Van Steen. “Daarom heeft Albert (Hooyer) 'coulissen' aangelegd, zodat er aparte ruimtes zijn ontstaan. Heggen en bladergordijnen schermen de ene beeldengroep van de andere af, of bieden er door middel van een 'doorkijkje' juist zicht op.”

Het grootste verschil tussen een buitengalerie en een traditionele expositieruimte is volgens Van Steen de schier oneindige ruimte. “Buiten ben je overgeleverd aan het weer, de seizoenen en de lichtval, maar ik heb nog nooit een tentoonstellingsruimte gezien waarvan de oppervlakte ruim een hectare bedroeg. En dan hebben wij nog niet eens zo'n grote beeldentuin.”

Ruimte en licht zijn ook voor het Amsterdams Beeldhouwers Kollektief de belangrijkste redenen om tentoonstellingen in de open lucht te organiseren. De afgelopen jaren hielden zij vernissages in onder andere het Arboretum Trompenburg in Rotterdam, Slot Zeist en de Hortus Botanicus in Amsterdam. Momenteel zijn de beelden van de Amsterdamse kunstenaars zowel in Heemtuin 't Zand in Geldermalsen als in het Nieuw-Loosdrechtse Kasteel-Museum Sypesteyn te zien. De kunstenaars van het Amsterdams Beeldhouwers Kollektief richten hun tentoonstellingen zelf in. Hoewel ook voor hen de verkoop van de beelden belangrijk is, is een deel van de expositie meestal al voor-gefinancierd door middel van sponsoring en subsidie.

De meeste beelden komen buiten beter tot hun recht, menen veel galeriehouders en kunstenaars. “Ze gaan een vaak onvoorspelbare wisselwerking met hun omgeving aan”, vertelt Angela Bottenberg, kunstenares en een van de organisatoren van de expositie 'Beelden aan de Linge' in Geldermalsen. Collega Leo van den Bos vult aan: “Die wisselwerking is voor een beeldhouwer het mooiste wat er is. Elk beeld bestaat namelijk uit vorm en ruimte.” Doordat veel kunstenaars gebruik maken van natuurlijke materialen lijken hun beelden letterlijk uit hun omgeving ontsproten. Dat wordt bijvoorbeeld geïllustreerd door het monumentale cortenstalen (roestend staal) hek met kiemmotieven dat de kunstenaar/ filosoof Huub Kortekaas ontwierp voor de Interart Beeldentuin/ Gallery in het Brabantse Heeswijk. Sterk vereenvoudigde plant- en kiemmotieven, uitgevoerd in lood, koper of roodgeroest staal, zijn een terugkerend thema in zijn werk. Ook ontwierp hij een aantal karakteristieke grafmonumenten. Aangezien de alternatieve uitvaart steeds populairder wordt, richten steeds meer beeldhouwers zich op deze zogeheten grafkunst. Reden voor de Amsteltuin om te bemiddelen bij het plaatsen van kunst op begraafplaatsen.

Kortekaas is een van de vaste exposanten van de Interart Gallery. Galeriehoudster Astrid Rakhorst-Van Rhijn kreeg vijf jaar geleden van tuinarchitect Arend-Jan van der Horst het advies haar tuin als expositieruimte te benutten. “Juist omdat de tuin niet als beeldentuin is aangelegd, kun je heel speels met de plaatsing van beelden omgaan. De bezoeker moet er ook een beetje naar op zoek gaan”, zegt Rakhorst.

Behalve de verkoopexposities van de buitengaleries en de veredelde ateliertentoonstellingen van individuele beeldhouwers die hun werk in hun eigen achtertuin uitstallen, worden er ook nog steeds beeldenexposities ingericht waar het niet primair om de verkoop gaat. Zoals op Landgoed Olaertsduyn in Rockanje, waar een kleine dertig landschapsarchitecten en beeldend kunstenaars een werk maakten dat de relatie tussen ruimte, natuur en beeldende kunst illustreert. Het organiserende Haagse kunstenaarsinitiatief Quinzes vroeg de exposanten zich te laten inspireren door het begrip 'omsloten ruimte'. “Het woord tuin is etymologisch verwant aan het Keltisch-Germaanse woord tûn, dat zowel omheining als omheinde ruimte betekent”, verklaart Petra van der Meyden van Quinzes. Als symbool voor die omheining vroeg Quinzes de deelnemers een stalen constructie van 40x40x40 cm in hun werk te gebruiken.

Bood de Amsteltuin door de beplanting heen doorkijkjes op de beeldhouwwerken, in Rockanje zijn het juist de kunstwerken waar de natuur doorheen schemert. Het onderscheid tussen kunsttuin en tuinkunst is daar zo goed als verdwenen.

Beeldentuinenselecties:

Aalsmeer

De Genieloods maakt deel uit van de 'Stelling van Amsterdam'. *Galerie en beeldentuin De Genieloods, Kudelstaartseweg 99. T/m 31 okt, wo-zo 13-18u, inl 0297-344645

Almelo

*Galerie & skulpturenpark Groeneveld, Groeneveldsweg 8. T/m 30 aug, juli gesloten, wo-vr 13-17u, 1e zo v/d maand 14-17u, inl 0546-818111

Amstelveen

*Amsteltuin, Amsteldijk-Noord 101a. T/m 26 okt, wo-vr, zo 13-18u, jaarkaart ƒ 7,50, inl 020-6410404

Arnhem

*Beeldentuin De Vijf Zinnen, Vijfzinnenstraat (poort naast Introdans), Arnhem. T/m 29 juni, do en zo 12-18u. Inl 026-4433030

Asten

*Beeldenhof Sculpture, Hofstraat 19, Asten. T/m 31 aug, za-zo 11-18u, inl 0493-695311

Blaricum

*Galerie en beeldentuin Bianca Landgraaf, Eemnesserweg 19d, wo-za 13-17u, 1e zo v/d maand 14-17u, inl 035-5389209

Bergschenhoek

*Artihove Art Centre Beeldentuin, Hoeksekade 162, Bergschenhoek. T/m eind okt, dag 10-16u, vrij toegankelijk, inl 010-5296060

Buurmalsen

Een parkachtige boomgaard biedt plaats aan een eigenzinnige collectie niet-westerse kunst.

*BAX Gallery, Rijksstraatweg 1-3, Buurmalsen. T/m 21 sept, di-za 10-17u, zo 13-17u, toegang gratis, inl 0345-572223

Eerbeek

*Landgoed Het Huis te Eerbeek, Prof. Weberlaan 1. T/m 28 sept, dag 11-16u, inl 0313-659135

Gees

*Dehullu Galerie en Beeldentuin, Schaapveensweg 16. T/m 29 sept, di-zo 13-17u, entree ƒ 7,50, inl 0524-582141

Geldermalsen

*Beelden aan de Linge, Heemtuin 't Zand, Koppelsedijk. T/m 29 juni

Gulpen

Naast een monumentale oude chocoladefabriek (tegenwoordig galerie) ligt een besloten klassieke Zuidnederlandse tuin.

*Galerie en beeldentuin De auw sjoekelaatfabriek, Ringweg 31, do-zo 14-17u30, inl 043-4501909

Grootschermer

In het Noordhollandse polderlandschap ligt al sinds 1965 een beeldentuin met monumentale bronzen sculpturen van Nic Jonk.

*Museum en beeldentuin Nic Jonk, Haviksdijkje 5, wo-vr 11-17u, za-zo 13-17u, inl 0299-671560

Hazerswoude-Dorp

*Galerie en beeldentuin Laerken, Bent 2, wo-vr 14-17, za 11-17, inl 0172-589837

Heemstede

Hier & Meer, beelden van Adam Colton, Jan van den Dobbelsteen, Krijn Giezen, Joep van Lieshout, Theo Niermeyer, Peter Struyken, Joost van den Toorn, Judith Witteman

*Het oude slot, Ir. Lelylaan 6. T/m 3 nov, dag, vrij toegankelijk. De binnenexpositie is geopend t/m 3 nov (juli gesloten), wo-zo 14-17u, inl 023-5470482

Heeswijk

*Interart Beeldentuin/Gallery, Gouveneursweg 6. T/m 12 okt, do-zo 13-17u, inl 0413-293328

Hoogblokland

*Atelier en beeldentuin Marcus Raveswaaij en Marijke A. Deege, Dorpsweg 71, alleen op afspraak, inl 0183-562093

Lithoijen

*Galerie en beeldentuin Sous-Terre, Batterijstraat 23a, za-zo 13-17u, inl 0412-482159

Loosdrecht

*Kasteel-Museum Sypesteyn, Nieuw-Loosdrechtsedijk 150, Nieuw-Loosdrecht. T/m 28 sept, di-vr 10-17u, za-zo 12-17u, entree ƒ 4, inl 035-5823208

Muiden

*Rechtop in de knop, tuinbeelden van Huub Kortekaas, Muiderslot. T/m 1 nov, ma-vr 10-17u, za-zo 13-16u, inl 0294-261325

Otterlo

De 21 hectare tellende beeldentuin bij het Kröller-Müller is een van de grootste in Europa en geeft een overzicht van de beeldhouwkunst vanaf het einde van de 19e eeuw. Werken van o.a. Rodin, Moore, Merz, Dubuffet en Oldenburg.

*Beeldentuin Kröller-Müller, Houtkampweg 6/Nationaal Park de Hoge Veluwe, di-zo 10-17, inl 0318-591241

Rockanje

*Omsloten ruimte, Landgoed Olaertsduyn, Windgatseweg 2. T/m 17 aug, dag, entree ƒ 2,50, met wandelkaart ƒ 5,50, inl 0181-401177

St. Anthonis

*Galerie en beeldentuin Op 't vurige Ros, Vlagweg 26, za-zo 13-17, inl 0485-3821934

Surhuisterveen

*Galerie en beeldentuin De Estrik, Gedempte Vaart 33. T/m eind okt, di-wo 13-17, do-za 11-17, inl 0512-361307

Waverveen/Nessersluis

*Galerie en beeldentuin Waverdijk, Waverdijk 17. T/m 6 juli, za-zo 13-17, inl 0297-582323

Zaltbommel

*Galerie en beeldentuin 1632, Ruiterstraat 18, vr-zo 14-17u30, inl 0418-515651