Italië verdeeld over sterke president

Over de noodzaak van staatkundige hervormingen is Italië het eens. Maar met een sterke president of met een sterke premier? De Bicamerale deed gisteren een verrassend voorstel.

ROME, 5 JUNI. Italië heeft een wankele eerste stap gezet naar een ingrijpende wijziging van zijn politieke bestel, met voorstellen voor een soort presidentieel stelsel, federalisering en stroomlijning van parlementaire procedures.

Na een half jaar vergaderen heeft de Bicamerale, een commissie van kamerleden en senatoren, een reeks plannen hiervoor goedgekeurd. Maar de manier waarop gisteren het meest omstreden onderwerp, een presidentieel stelsel, werd goedgekeurd, zet vraagtekens bij de haalbaarheid van het proces van staatkundige hervorming. De voorstellen zijn bedoeld om effectiever en slagvaardiger bestuur mogelijk te maken. De huidige grondwet, opgesteld direct na de oorlog, zit vol bepalingen die een machtsconcentratie als onder het fascistische regime moeten voorkomen. Vijftig jaar na dato hebben de meeste daarvan hun belang verloren en vormen zij voornamelijk een rem op effectief beleid.

Over herziening van de parlementaire procedures en een nieuwe taakafbakening voor de Kamer van Afgevaardigden en Senaat bestaat overeenstemming. De meeste partijen zijn het erover eens dat de huidige regels verouderd zijn en leiden tot veel dubbel werk - Kamer en Senaat hebben nu dezelfde bevoegdheden.

Ook voor het voorstel voor federalisering tekent zich een brede meerderheid af, al vindt de Nationale Alliantie, de voormalige neofascisten, dat teveel bevoegdheden worden overgedragen aan de regio's. Het plan voorziet in een vergaande verplaatsing van de besluitvorming naar lagere niveaus. Het is een antwoord op het sterk opgekomen separatisme in Noord-Italië, dat wordt aangewakkerd door inefficiënt bestuur en gecompliceerde besluitvorming.

De separatistische partij Lega Nord heeft de voorstellen verworpen als onvoldoende, maar wil er wel over doorpraten. Als de plannen worden goedgekeurd, wordt de partij waarschijnlijk veel wind uit de zeilen genomen.

Het meest gediscussieerd is over de vraag hoe regeringen minder gevoelig gemaakt kunnen worden voor partijpolitieke machinaties. Veel van de 55 kabinetten die Italië sinds de oorlog heeft gehad, zijn gevallen door betrekkelijk kleine verschuivingen in de machtsverhoudingen binnen of tussen partijen. In grote lijnen zijn de linkse partijen voor een gekozen premier en pleit rechts voor een presidentieel stelsel. De Bicamerale heeft betrekkelijk onverwachts voor de tweede optie gekozen, omdat de afgevaardigden van de Lega Nord, die de discussies grotendeels hebben geboycot omdat ze het een schertsvertoning vonden, besloten met de rechtse oppositie mee te stemmen.

De Lega lijkt hiermee deze grote onderhoudsbeurt voor de Italiaanse staat te willen blokkeren, om zo haar voorspelling waar te maken dat uit Rome niets goeds te verwachten is. Waarschijnlijk is in het parlement, dat de commissievoorstellen vanaf volgende maand gaat bespreken, geen meerderheid te vinden voor een presidentieel stelsel. Veel linkse politici hebben al verzet aangekondigd.

Het felst was de communistische partijleider Fausto Bertinotti, die het centrum-linkse kabinet van premier Romano Prodi extern steunt. “Hier eindigt het niet mee, want een presidentieel systeem brengt ons verder weg van de democratie,” zei Bertinotti. Hij vermoedt dat achter de voorkeur van rechts voor een presidentieel stelsel het verlangen naar een sterke man schuil gaat. Bovendien vrezen de kleinere partijen dat zij in een presidentieel stelsel buitenspel komen te staan. De Italiaanse president wordt nu door het parlement gekozen en heeft voornamelijk ceremoniële bevoegdheden. Volgens het goedgekeurde ontwerp zou de president rechtstreeks moeten worden gekozen. Het is nog onduidelijk wat hij voor bevoegdheden zou krijgen en hoe de verkiezing zou moeten verlopen, in één of twee rondes.

Berlusconi zei dat het Italiaanse stelsel geen kopie zou moeten worden van het Franse. Hij had eerder gezegd dat met links te praten was over een gekozen premier. Gisteren hield hij zich op de vlakte en zei dat het hoofddoel is de uitvoerende macht te laten leiden door iemand die rechtstreeks is gekozen en daardoor immuun is voor partijmachinaties.

Het is de derde keer in vijftien jaar dat wordt geprobeerd de grondwet te wijzigen. De twee eerdere pogingen zijn vastgelopen in de complexe mechanismes van de Italiaanse partijpolitiek. Dat nu een onzeker begin wordt gemaakt, laat zien dat de twee grootste partijen, de regerende Democratische Partij van Links (PDS) en Forza Italia van oppositieleider en mediamagnaat Silvio Berlusconi, het ondanks alle politieke meningsverschillen eens zijn over de noodzaak van staatkundige veranderingen.