Ierse stembus: één wilde afvalrace

Vrijdag gaan de Ieren naar de stembus, voor wat uiteindelijk een wilde afvalrace is: partijkandidaten treden niet alleen in het krijt tegen rivalen van andere partijen, maar ook tegen elkaar.

KILKENNY, 5 JUNI. Met zijn 46-en stropen we al twee uur de straten van het Ierse provinciestadje Kilkenny af op jacht naar stemmen. Vrijdag zijn de parlementsverkiezingen en de kiezers moeten er nog een laatste keer aan worden herinnerd dat ze toch vooral op John McGuinness moeten stemmen. Burgemeester van Kilkenny. Kandidaat voor de grootste partij van Ierland, Fianna Fail.

McGuinness haal je er onmiddellijk uit in het gezelschap. Hij is de enige die een pak draagt. Hij is de enige met een mobiele telefoon aan zijn broekriem. Hij houdt de vaart erin en deelt de orders uit.

De helft van de mensen bij wie hij aanbelt, schijnt hem te kennen. Ze verwelkomen hem met een ferme handdruk en een brede glimlach. Ze bedanken hem voor bewezen diensten. Een oude vrouw noodt hem binnen. “Weet je dat je vader me in 1944 nog lid van de partij gemaakt heeft? John, voor mij ben je nummer één.”

Ook de weifelaars weet hij met zijn woordenvloed te winnen. Zijn ze ontevreden over de industriële ontwikkeling of de onderwijsvoorzieningen in Kilkenny? Hij kan hun geen ongelijk geven. Als burgemeester heeft hij al jaren voor verbetering gestreden. Maar de regio krijgt veel te weinig aandacht en veel te weinig fondsen. Om daarin verandering te brengen stelt hij zich kandidaat voor het parlement.

Soms wordt hij binnen gewenkt, schichtig alsof daar illegaal whisky gestookt wordt. Zijn begeleider en broer, Liam McGuinness, blijft geduldig buiten wachten. “Ze hebben een persoonlijk probleempje”, weet hij uit ervaring. “Ze willen weten of John hen kan helpen.” “Gedonder met een bouwvergunning”, verklapt de kandidaat even later. “Ik heb gezegd dat ze met die bouwplannen volgende week maar even langs moeten komen.” Bij het sluiten van het tuinhekje had hij nog geroepen dat “aan alles een mouw te passen valt”.

De stemming is uitbundig, want de reacties aan de deur zijn positief en de kandidaat is in topvorm. Maar dan piept de draagbare telefoon die avond voor de twintigste maal, en dit keer is het niet een van zijn aanhangers die nog wil klagen over de vuilophaaldienst of het lawaai van een gemeentelijk maaimachine, de plaag van een burgemeester die 24 uur per dag bereikbaar wil zijn. Zijn campagneleider Gabriel McGuinness, ook een broer, meldt dat 'de vijand' is gesignaleerd in Noord-Kilkenny. “In strijd met de afspraak.” De kandidaat kan een vloek onmogelijk onderdrukken. En een supporter sist “dat de grootste ratten altijd binnen het eigen kamp liggen te stinken”. De 'vijand' blijkt de partijgenoot en rivaal Liam Aylward te zijn.

In het kantoortje achter de kruidenierszaak van McGuinness zegt de vader van de campagnevoerende zonen, de 77-jarige Mick McGuinness, dat het Ierse kiesstelsel rivaliteit tussen partijgenoten in de hand werkt. Hij wijst op een foto van een oudoom die vijftig jaar raadslid is geweest in Kilkenny. Zelf heeft Mick McGuinness er al 45 jaar opzitten en zijn 42-jarige zoon John is inmiddels aan zijn achttiende jaar bezig. In Ierland is het heel gebruikelijk dat vaders hun publieke functies overdragen aan hun zonen. Zo vormt de familie McGuinness de bestuursdynastie van Kilkenny. Zoals Mick zegt: “Politiek zit ons in het bloed.”

De klacht dat het Ierse kiesstelsel verdeeldheid zaait binnen de grote partijen wordt gedeeld door Noel Ahern, parlementslid voor Fianna Fail. “Soms hebben we het zo druk met partijgenoten de keel afsnijden, dat we onze echte rivalen vergeten. Maar de kiezers vinden het prachtig. Om het spektakel en omdat ze ons zo heerlijk tegen elkaar kunnen uitspelen.”

Misschien is dat de reden dat kiezers tot twee keer toe - bij referenda in 1959 en 1968 - een wijziging van het kiesstelsel hebben verworpen. Een systeem dat door Brendan O'Leary, hoogleraar politicologie aan de London School of Economics, wordt uitgeroepen tot het meest gecompliceerde ter wereld. Als afscheidscadeautje ter gelegenheid van de onafhankelijkheid heeft het koloniale Groot-Brittannië de Ierse republiek daarmee opgezadeld om de minderheden te beschermen. Maar Ierland kampt nog steeds met de ongewenste bij-effecten van het stelsel, een systeem dat verder alleen op Malta bestaat.

Ierland is onderverdeeld in 41 kiesdistricten die afhankelijk van hun grootte elk drie, vier of vijf vertegenwoordigers mogen afvaardigen naar de 166 zetels tellende Dail, het Ierse parlement. Tot zover nog niks aan de hand. Complicaties ontstaan pas doordat een kiezer op het stembiljet niet alleen zijn favoriet kan aankruisen maar de kandidaten in volgorde van voorkeur mag groeperen. Zo ontstaat een persoonlijke toptien.

Het kiesdistrict Carlow-Kilkenny van John McGuinness telt zo'n 75.000 kiezers van wie naar schatting de helft morgen naar de stembus gaat. Met vijf zetels te verdelen moet een kandidaat dus 9.000 voorkeursstemmen halen om in het parlement te worden gekozen. Maar niet meer dan twintig procent van de parlementariërs komt aan dat quotum met alleen maar eerste plaatsen op het stembiljet. De andere kandidaten moeten het hebben van de zogeheten overdracht van stemmen. Als een parlementariër het quotum heeft gehaald, gaan zijn overige stemmen naar degene die als nummer twee is aangekruist. Of naar de derde als ook de nummer twee het quotum heeft bereikt. Stemmen van de kandidaat die de minste eerste plaatsen heeft verworven, komen te vervallen. Die stemmen worden doorgeschoven naar de nummer twee op deze stembiljetten. Zo ontstaat een carrousel van overdrachten, culminerend in een wilde afvalrace.

Het kiessysteem dwingt de partijen tot het voeren van een tactische verkiezingsstrijd. Alleen door samenwerking en zelfdiscipline gaan zo min mogelijk stemmen verloren. Maar kandidaten plegen zich zelden aan gemaakte afspraken te houden. Mick McGuinness: “Uiteindelijk is het toch vaak: ieder voor zich.”

In het kiesdistrict Carlow-Kilkenny leek het grondgebied zo prachtig verdeeld. John McGuinness zou campagne voeren in Noord-Kilkenny, Liam Aylward in het Zuiden, en Mike Nolan had Carlow helemaal voor zich alleen. Door deze afbakening zou Fianna Fail drie zetels kunnen halen. Maar de plaatselijk krant Kilkenny People onthulde gisteren dat Aylward en McGuinness op voet van oorlog leven. Allebei verwijten ze elkaar schending van de samenwerkingsovereenkomst. Aylward heeft stemmen geworven in Noord-Kilkenny, McGuinness heeft folders naar kiezers in Zuid-Kilkenny gestuurd.

Sean McGuinness, de filosoof van de familie, zegt dat veel politici aan territoriumdrift lijden. “Een dominant mannetje veelt nu eenmaal geen ander dominant mannetje naast zich. Sommige parlementariërs zullen altijd naar zoveel mogelijk 'nummer één' plaatsen streven, ook al hebben ze die om gekozen te worden niet nodig. Maar al die voorkeursstemmen zijn goed voor hun ego. En als ze daarmee een kostbare zetel voor hun partij verspelen, geven ze gewoon de schuld aan dat ellendige kiessysteem.”