Theo Waigel in het nauw door 'goudroof'; 'Ik heb ook andere crises overleefd'

Verguisd en beschimpt is Theo Waigel, Duitslands langst zittende minister van Financiën, om zijn plan de Duitse goudvoorraad te herwaarderen. Waigel wordt verweten daarmee zijn begroting te willen oplappen om maar te kunnen voldoen aan de criteria voor toelating tot de monetaire unie. Ten onrechte, vindt de minister: “Er gaat geen mark van naar de begroting.” Een vraaggesprek.

BONN, 3 JUNI. “Ik laat me door niemand van mijn stuk brengen. In een week komt veel samen en toch ben ik niet in paniek. Denkt u dat de heftige reacties op mijn beslissingen nieuw zijn voor mij?”

Minister Theo Waigel (58) komt met uitgestrekte hand achter zijn bureau vandaan. In het grauwe, smakeloze ministerie van Financiën is de kamer van deze robuuste, katholieke Beier in Bonn nog het meest kleurrijk. Nee, slapen kan hij wel, grijnst de minister met de zware, donkere wenkbrauwen. En op zaterdagmorgen wordt hij om zeven uur nog altijd liever door zijn tweejarige zoontje Konstantin gewekt dan door bondskanselier Helmut Kohl.

Waigel oogt uitdagend. Aan vechtlust heeft het de minister van Financiën nooit ontbroken. Maar het spervuur dat de laatste dagen op hem is geopend heeft een schade aangericht die niet herstelbaar lijkt zonder ongekend gezichtsverlies.

In adembenemend tempo is Waigel, tevens voorzitter van de Beierse christelijk-sociale CSU, het mikpunt van nationale en internationale kritiek geworden. Zijn plan om de goud- en deviezenvoorraad te herwaarderen is bij vriend en vijand niet in goede aarde gevallen. Binnen een week is de glans van Waigels imago en dat van Duitsland verdwenen.

De indruk is ontstaan dat Duitsland zijn goudschat te grabbel wil gooien om op tijd te kunnen meedoen aan de Europese Economische en Monetaire Unie. Achtervolgd door oplopende begrotingstekorten pakte Waigel midden in mei het vliegtuig naar Frankfurt om de Bundesbank over te halen nog dit jaar de goudvoorraad te herwaarderen, zodat de winstafdracht aan de schatkist wordt verhoogd. De timing was buitengewoon ongelukkig. Net op dezelfde dag was een belastingtegenvaller van 18 miljard mark bekend geworden. Ook lekte het nieuws uit dat de staat versneld een pakket aandelen Deutsche Telekom op de markt wilde brengen, hoewel het bestuur van het concern dat hiermee moet instemmen nog van niets wist.

Het bezoek van Waigel aan de Bundesbank werd uitgelegd als een wanhoopsdaad. Bankpresident Hans Tietmeyer voelde niets voor Waigels plan. Het vertrouwen in de toekomstige Europese munt wordt ernstig beschadigd als de goudoperatie versneld moet worden uitgevoerd.

Hoewel de Bundesbank het voorstel van Waigel vorige week verwierp, wil de minister de herwaardering koste wat kost doorzetten; om de centrale bank tegemoet te komen desnoods een jaar later. Hij wordt volop gesteund door bondskanselier Kohl en zijn kabinet, want de coalitie heeft haast. Nog deze week probeert zij de Bondsdag een wetswijziging voor te leggen zodat het goud opnieuw kan worden gewaardeerd. Wordt de goudtruc Waigel noodlottig?

Politici, de internationale wereld, bankiers en industriëlen zijn over hem heen gevallen. Met deze 'gok van Kohl verspeelt Duitsland elke gram aan morele autoriteit die het had om de toekomst van de EMU gestalte te geven', commentarieerde The Wall Street Journal. Waigels Nederlandse collega, Zalm, waarschuwde Waigel als eerste, in een interview met deze krant, dat de Duitse geloofwaardigheid op het spel wordt gezet.

De oppositie wrijft zich in de handen. Waigel moet vertrekken, vinden SPD en de Groenen. Morgen willen zij in de Bondsdag een motie van wantrouwen tegen de minister in stemming brengen. Het is lang niet zeker of hij die zal overleven. Kohls coalitie van CDU/CSU en FDP heeft een meerderheid van slechts tien zetels. Verschillende parlementariërs van CDU en FDP hebben al laten weten zich niet te kunnen verenigen met een besluit dat de stabiliteit van de mark en het vertrouwen in de Bundesbank beschadigt.

Theo Waigel, die afgelopen zaterdag 2.962 dagen zijn functie uitoefende en daarmee de langst regerende naoorlogse minister van Financiën is, had zich het jubileum feestelijker voorgesteld. De minister zag zich graag als strenge schoolmeester die erop toeziet dat niemand in Europa met zijn huiswerk voor de euro knoeit. Gaat hij nu zelf de geschiedenis in als rover van de goudschat?

Waigel is zelfverzekerd, overtuigd van de juistheid van zijn plannen. “Ik heb hem nooit in paniek gezien”, zei de vroegere president van de Bundesbank Karl Otto Pöhl eens over hem. “Hij blijft altijd nuchter.” Waigel komt tenslotte van de boerderij, in het Beierse Oberrohr, waar hij nog steeds woont met zijn vrouw, de voormalige skister Irene Epple.

Hij heeft een sterke band met zijn Heimat, voelt zich een echte Beier. “Dat is een groot voordeel”, zegt hij, want “Beieren staat voor traditie en een sterke identiteit”. Dat geeft hem vertrouwen. Toen de Heimat-gemeente van Irene hem als bas in het kerkkoor opnam, was hij intens gelukkig.

“Nee, collega Zalm heb ik de laatste tijd niet meer ontmoet. Wel kreeg ik een brief van hem waarin hij me feliciteert met mijn jubileum. Hij schrijft dat ik niet alleen een succesvolle minister van Financiën ben, maar ook een sympathiek mens. Vele loftuitingen geloof ik niet. Maar met Zalm kan ik zó goed opschieten dat ik dit van hem aanneem.”

Uw goede vriend Zalm, zoals u hem noemt, waarschuwt Duitsland voor 'creatief boekhouden'. Kletst uw vriend uit zijn nek?

“Welnee. Maar ik kon Gerrit nog niet precies uitleggen wat we van plan zijn. Eerst moest ik de mening van de Bundesbank afwachten. Ik zal hem binnenkort laten weten dat hij geen reden heeft bezorgd te zijn. Wij willen de goudvoorraad opnieuw waarderen naar de marktwaarde. Nederland heeft dat al veel eerder gedaan. De opbrengst willen we níet gebruiken voor de begrotingen van 1997 en 1998. De winst willen we onderbrengen in het schuldenfonds van de voormalige DDR dat 360 miljard mark omvat. Het is volkomen legitiem het geld hiervoor aan te wenden.”

Zalm verwijt u het morele gezag van de Bondsrepubliek te beschadigen. Hij staat in zijn kritiek niet alleen.

“Zalm kent ons goed genoeg om te weten dat de Duitse politiek niet met dergelijke beweringen in verband kan worden gebracht. Ik zal hem bij onze komende ontmoeting volgende week in Luxemburg uitvoerig inlichten. Nederland heeft zelfs goud verkocht. Daar dènken wij niet aan.”

Er wordt nieuw geld gedrukt.

“Het gaat om een deel van de stille reserves van de Bundesbank, slapend volksvermogen dat in Duitsland, net als in Zweden en Luxemburg, sterk is ondergewaardeerd. Het is volkomen legitiem zulke reserves opnieuw te waarderen. Als de centrale bank bovendien voldoende middelen ter beschikking houdt om haar taak naar behoren uit te voeren, zal de reputatie van de Bundesbank als beste centrale bank ter wereld gehandhaafd blijven. Er vloeit niet één mark naar de begroting.”

Vermindering van de staatsschuld beïnvloedt ook de rente en daarmee het begrotingstekort?

“Dat op deze manier de totale schuld minder wordt en de rentelast lager uitvalt is de natuurlijkste zaak van de wereld. Maar er wordt niet één gram goud verkocht en niet één enkele dollar. De vrees dat hier iets gebeurt dat op creatief boekhouden lijkt is niet gerechtvaardigd. Zelfs collega Wim Duisenberg, de president van De Nederlandsche Bank, heeft gezegd dat de herwaardering geen truc is. Het gaat om een heel normale handeling, die ons door het Europees Monetair Instituut in april is geadviseerd.”

Ook de president van de Bundesbank, Tietmeyer, heeft gewaarschuwd de reputatie van Duitsland niet op het spel te zetten. Toch zet u het plan door.

“Ik heb de onafhankelijkheid, de geloofwaardigheid, de stabiliteitskoers van de Bundesbank de afgelopen acht jaar op alle punten steeds verdedigd. Ook als er discussies waren over de hoogte van de rente. Dit is geen ingreep in de autonomie van de bank. Ik neem de kritiek serieus, maar we zijn het eenvoudig niet op alle terreinen met elkaar eens.”

Duitsland is de 'strenge portier van het Verenigde Europa' genoemd. Nu lijkt de regering haar reputatie te verkwanselen.

“Het gaat om vertrouwen en dat mag niet worden beschadigd. Ik heb altijd gezegd: de euro is voor de Duitsers alleen acceptabel als zij zo sterk wordt als de mark. Duitsland en Nederland delen dit standpunt. Daar houden wij aan vast.”

Waarom verhoogt u de benzineaccijns niet? Volgens minister Zalm heeft u hem dat beloofd. Het is nooit gebeurd.

“We voeren hier geen discussie over wat de een de ander belooft. Ik uit me niet over belastingplannen in Nederland en ik neem aan dat Gerrit Zalm dat ook niet over Duitsland doet. Dat zijn interne, binnenlands-politieke kwesties.

“Het idee bestond om de benzineaccijns te verhogen, maar dat stuit in de coalitie op bezwaren. Daarom is dit niet doorgevoerd. Ik kan geen enkele buitenlandse collega een verhoging van de belastingen in Duitsland beloven. Hoezeer ik hem ook waardeer.”

Uw begrotingspolitiek wordt 'chaotisch' genoemd. U zou een 'financiële goochelaar' zijn wegens de oplopende tekorten, en de 'grootste schuldenmaker' van het land.

“We geven ieder jaar vijf procent van het bruto binnenlands produkt uit, bijna 200 miljard mark, aan de wederopbouw van het oosten van Duitsland. Dat is een opgave die geen ander land ter wereld kent. Wat Duitsland de laatste jaren heeft gedaan aan de opbouw van markteconomieën in Oost-Europa en de voormalige Sovjet-Unie steekt ver uit boven wat anderen hebben gedaan. Daar is ten minste 16 procent van onze schuld van 2.135 miljard mark aan toe te schrijven.

“Zonder deze lasten bedroeg de schuld niet ruim 60, maar 43 tot 45 procent van het binnenlands produkt. Op de begroting zouden we beslist een overschot hebben in plaats van een tekort.”

De hereniging gebeurde al weer zeven jaar geleden.

“De huidige situatie moeten we nog steeds onder de knie krijgen. Maar dat lukt niemand met één pennenstreek. Alleen als de wederopbouw van Oost-Duitsland in een stappenplan had plaatsgevonden of met een wisselkoers van 1:6, wat misschien eerder met de reële waarde overeenkwam, had iedereen in het Oosten minder gekregen. Maar dan had iemand die in Frankfurt an der Oder werkte toch zijn koffer gepakt, was naar Frankfurt am Main getrokken en had daar bijstand aangevraagd.

“Dat was de realiteit. Dan waren miljoenen mensen naar het Westen gekomen, omdat ze niet voor een hongerloontje wilden werken. We konden toch niet met twee maten meten, terwijl de grondwet voor alle Duitsers geldt. Daarom zijn de kosten voor het Oosten aanzienlijk hoger geworden.”

Wat wilt u doen om het overheidstekort te verminderen?

“De werkloosheid levert minder belastingopbrengsten op en brengt hoge kosten met zich mee. Het bedrag dat extra moet worden gefinancierd schatten we op 20 tot 30 miljard mark. We willen grootscheeps privatiseren en onroerend goed verkopen.

“In Berlijn wordt volop geprivatiseerd door een sociaal-democratische senator. In Nedersaksen wordt geprivatiseerd door een SPD-premier. Een paar jaar geleden beschouwden sociaal-democraten privatiseringen nog als werk van de duivel. Stelt de regering het nu voor, dan ontstaat plotseling kritiek.

“Ik zou wensen dat uw premier Wim Kok regelmatig naar Duitsland kwam en lezingen hield bij onze vakbonden en bij de SPD. Voor ons is het bij het doorvoeren van economische en belastinghervormingen een grote belemmering dat de sociaal-democraten in Duitsland ouderwetser zijn dan die in Nederland of Engeland. De bondskanselier heeft de SPD onlangs aangeboden Wim Kok als scheidsrechter in te schakelen bij disputen over CAO's en flexibiliteit op de arbeidsmarkt.”

Privatiseren levert niet de vele miljarden op die u nodig heeft. Bezuinigingen worden geblokkeerd door de oppositie en hogere belastingen door uw coalitiepartner, de FDP. Ziet u nog een uitweg?

“Als je mijn beroep acht jaar uitoefent, laat je je niet meer in het nauw brengen. Ik heb ook andere crises overleefd: de Duitse eenwording, de Kaukasus, de onderhandelingen over 'Maastricht', de recessie van 1993, twee verkiezingen.

“Ik heb een goed gevoel over onze mogelijkheden en zal de komende weken onze plannen proberen door te zetten. We moeten uit de Faustiaanse opwinding van Goethe zien terug keren naar de innerlijke kalmte van de filosoof Kant. Duitsland is altijd geloofwaardig en betrouwbaar gebleven. Dat zijn we nog steeds, ook na de hereniging. Onze problemen zijn groter dan die van andere landen. Maar we zullen ze zeker de baas worden.

“Tot slot: brengt u alstublieft de vriendelijke groeten over aan Gerrit.”