Europa

Europa (1991) van Lars von Trier. Duitsl.2, 0.00-1.50u. Duits en Engels gesproken.

Wie de Deense regisseur Lars von Trier kent van het religieus-romantische Breaking the Waves of de onlangs op Nederland 3 uitgezonden spook-soap The Kingdom, zal bij Europa even moeten slikken. Von Triers tweede speelfilm, die in 1991 de Speciale Juryprijs in Cannes won, is indrukwekkend maar bepaald niet toegankelijk. Europa is een absurdistisch drama dat de kijker nu eens hypnotiseert (bijvoorbeeld met de voice-over van Max von Sydow) en dan weer opschrikt met gewaagde stilistische effecten, waarvan de onwerkelijke dieptescherpte en de afwisseling van kleur en zwart-wit de opvallendste zijn.

Von Trier stak destijds niet onder stoelen of banken dat hij zich voor Europa had laten inspireren door Amerika van Franz Kafka. Niet alleen de titel van zijn film was het spiegelbeeld van die van de beroemde roman uit 1927, ook het uitgangspunt van het verhaal. In Europa gaat een naïeve jonge emigrant (Jean-Marc Barr) naar Duitsland om daar onder de hoede van zijn oom (ErnstHugo Järegard, de mopperende Zweedse dokter uit The Kingdom) te gaan werken als slaapwagenbegeleider bij de spoorwegen. Het is oktober 1945, Stunde Null: het in puin gelegde westen van Duitsland is onderworpen aan Amerikaans militair regime en probeert weer een 'normaal' land te worden - daarbij gehinderd door de terroristische acties van een geheimzinnige fascistische partizanengroep die De Weerwolven wordt genoemd.

De plot van deze unheimliche film noir, over een fatale vrouw (Barbara Sukowa) die de slaapwagenbegeleider in haar netten verstrikt, is van ondergeschikt belang. In de geest van zijn voorbeeld Kafka ging het Von Trier om het creëren van een nachtmerrie-achtige sfeer, die de ontreddering van naoorlogs Europa symboliseert.

De wagens van de door nachtelijk Duitsland rijdende treinen zijn een microcosmos van het leven daarbuiten: barse militairen (die op een gegeven moment de verwarming uit de trein slopen onder het roepen van 'Oorlogsschuld aan Scandinavië'), politieke afrekeningen, dolende zielen uit de concentratiekampen. Het is dan ook een toepasselijk trieresk grapje dat de enige liefdesscène van de film zich afspeelt op een modelspoorbaan.