De wenkbrauwen van Els Borst

D66 had wel vijf kandidaten om de leiding over te nemen, zei Van Mierlo zaterdag. Maar het gaat erom overeind te blijven tussen Kok en Bolkestein. Waar anderen woorden nodig hebben, kan dr. E. Borst “volstaan met het optrekken van haar wenkbrauwen”.

AMSTERDAM, 2 JUNI. Bij de keuze van een nieuwe leider voor D66 hebben twee andere partijen een hoofdrol gespeeld: PvdA en VVD. Zoals scheidend lijsttrekker Hans van Mierlo zaterdag zei: Er zijn wel vijf Democraten met genoeg capaciteiten om de leiding van D66 op zich te nemen, “maar het gaat erom of we er tussen kunnen komen”. Tussen Kok en Bolkestein bedoelde Van Mierlo, de twee “mastodonten” van de komende verkiezingscampagne.

Een mastodont is een uitgestorven slurfdier met grote slagtanden en knobbelkiezen, maar de D66-voorman doelde op de figuurlijke betekenis: geweldige gevaarten. De parlementsverkiezingen van mei 1998 dreigen te versmallen tot een tweestrijd waarbij D66 zou kunnen worden vermalen. “Ik zie dan in gedachten het lijsttrekkersdebat tussen Kok en Bolkestein op de televisie en vraag mij dan af: wie zetten wij daartussen”, zo vatte Van Mierlo het probleem samen.

Het antwoord gaf hij zaterdagmiddag in Krasnapolsky, het Amsterdamse hotel waar D66 31 jaar geleden werd opgericht. “Het is een meisje en wij noemen haar Els.” Minister Borst van Volksgezondheid; veel ervaring met verkiezingscampagnes heeft ze niet, ervaring als Kamerlid evenmin. Deskundig is ze vooral op haar vakgebied. Zij is arts, haar overleden man was arts, een dochter is arts en haar oudste zoon is verpleegkundige. Maar D66 hoopt dat haar 'gebreken' in voordelen zullen omslaan.

Minister Borst geldt als integer. Ze heeft een uitstraling die vaak als vertrouwenwekkend wordt omschreven. Een dame. “Jij hebt iets dat wij niet hebben”, zo verwoordde Van Mierlo. “Als iemand in een debat evidenties formuleert die niet evident zijn, hebben wíj teksten nodig. Jij kunt volstaan met het optrekken van je wenkbrauwen.”

Mevrouw Borst moet 'dat aardige mens' worden waarop kiezers terugvallen als ze genoeg krijgen van de kemphanen Kok en Bolkestein. Haar uitverkiezing lijkt meer dan ooit een keuze voor een 'gezicht' boven de inhoud, maar de campagne van 1998 gaat naar verwachting meer dan ooit om gezichten. PvdA, VVD en D66 moeten één-en-hetzelfde regeringsbeleid verdedigen en willen na de verkiezingen het liefst met elkaar verder. De grootste oppositiepartij, het CDA, is het op hoofdlijnen ook nog met het regeringsbeleid eens. Mei 1998: politiek als kwestie van personen.

Borst zelf is in elk geval niet bang dat ze tussen haar meer ervaren opponenten in de problemen raakt. Gevraagd naar haar relatief gevorderde leeftijd voor een 'nieuw gezicht van D66' - ze is even oud als de man die ze opvolgt - antwoordde de 65-jarige: “Dit betekent in elk geval dat er straks drie mensen staan die aan elkaar gewaagd zijn.” Om er meteen aan toe te voegen dat het alleen maar goed is wanneer 55-plussers zoals zij de kans op een nieuw leven wordt geboden. De ouderenpartijen, die vier jaar geleden zo verrassend veel stemmen trokken, hebben er alvast een concurrent bij.

Over haar vermeende gebrek aan brede politieke inzichten zei Borst dat ze in haar drie jaar als lid van de ministerraad al veel politieke discussie buiten haar eigen terrein heeft meegemaakt. Bovendien is zij al dertig jaar lid van D66 en weet ze inmiddels wel waar de partij voor staat. Mocht dit nog te weinig zijn dan heeft ze genoeg partijgenoten om op terug te vallen. “Ik ben weliswaar het boegbeeld”, zei ze, “maar wel het boegbeeld van een heel sterk schip.”

De presentatie van zaterdag verliep zo harmonieus - alle kopstukken waren aanwezig, iedereen viel elkaar bij - dat bijna zou worden vergeten dat Borst voor veel leden van haar partij tweede keus is. Nadat geestelijk vader Van Mierlo op 22 maart tijdens een partijcongres in Noordwijkerhout had laten weten niet meer beschikbaar te zijn, was Hans Wijers de naam op ieders lippen. Dat de minister van Economische Zaken zelf al had laten weten geen kandidaat te zijn, deed daar weinig aan af. De hoop leefde dat hij wel zou kunnen worden omgepraat, de Jonge Democraten voerden campagne voor hem, de afdeling Zuid-Holland begon zelfs een wervingsactie.

Van Mierlo, die zichzelf de zoekopdracht naar een opvolger had gegeven, vertelde zaterdag dat hij destijds in Noordwijkerhout aan één van de twee 'jongens' in de fractie had gedacht. Thom de Graaf (39) en Roger van Boxtel (43) gelden als aanstormende politici - hoewel De Graaf binnen de partij tien jaar geleden al de nieuwe Van Mierlo werd genoemd - en zij beschikken over die televisiegenieke flair die fractieleider Wolffensperger een beetje mist. Op 1 mei had Van Mierlo met beiden een gesprek.

Zowel De Graaf als Van Boxtel verklaarden zich toen bereid het lijsttrekkerschap op zich te nemen. “Het argument dat wij te jong zouden zijn vind ik echt onzin. Ik ben 39, Ed Nijpels was 32 of zo”, zei De Graaf zaterdag. Maar, zo vond hij zelf ook, “als je tussen Kok en Bolkestein wilt dringen, kun je beter iemand inzetten die uit zichzelf al een status heeft en niet iemand die die nog moet veroveren.” Zo groeide gaandeweg bij headhunter Van Mierlo het beeld dat een minister het beste duidelijk kan maken dat 'paars' een creatie van D66 is en dat voor voortzetting ervan D66 onmisbaar is.

Minister Sorgdrager (Justitie) had in Noordwijkerhout al meteen met onverholen afkeer 'alstublieft niet' geroepen. Zij was zaterdag ook afwezig en haar naam viel niet één keer. Met Wijers is ondanks zijn eerdere weigering nog een 'open' gesprek gevoerd - uit respect voor Van Mierlo, zei Wijers zelf - maar daarin kwam hij toch tot dezelfde conclusie. Wijers zal wel aan de campagne deelnemen. Kandidaat voor de Tweede Kamer is hij niet. Op Borst werd vervolgens in haar eigen woorden “een heel zwaar beroep” gedaan.

Een keuze voor de toekomst op de lange termijn heeft D66 met deze lijsttrekker niet gemaakt. Maar er zijn nù verkiezingen en het gaat erom toegang te krijgen tot het volgende kabinet, verklaarde Van Mierlo. “Je moet het niet omdraaien. Eerst de toekomst van de partij regelen en dan ontdekken dat die in gevaar komt omdat je het volgend kabinet niet haalt”, betoogde De Graaf. Daarna ziet de partij weer verder, bijvoorbeeld met De Graaf of Van Boxtel als fractievoorzitter of bewindsman.

Of de keuze voor een overgangsfiguur als Borst geloofwaardig overkomt bij de kiezer, daarover maakte keuzeheer Van Mierlo zich geen zorgen: “Het meest geloofwaardige voor de mensen is dat wat de meeste kans op succes heeft.”