Chirac gokte en verloor

Het verlies van rechts betekent niet dat Frankrijk zwakker is geworden, noch in eigen land, noch in Europa. Jospin maakte van het Europa-thema een universeel volksgevoel.

PARIJS, 2 JUNI. Frankrijk smeekt Europa om werk. Dat is de ultieme betekenis van de grootste politieke misrekening van de laatste jaren in de Westerse politiek. Dat is de kans die in de uitslag van de Franse verkiezingen zit, en de resultaatsverplichting die rust op de schouders van Lionel Jospin. En de Europese Unie.

Jacques Chirac, die vijf jaar vrij spel vroeg, heeft misgegokt. Hij krijgt een gedelegeerd commissaris met een fundamenteel ander wereldbeeld. Tot overmaat van ironie: zijn tegenstander in de beslissende ronde van de presidentsverkiezingen van twee jaar geleden. Frankrijk hoeft er niet zwakker van te worden, noch intern, noch als sleutelspeler in Europa, als over twee weken in Amsterdam een beslissing moet worden genomen over de herziening van het Verdrag van Maastricht.

Het is geen wonder dat Helmut Kohl vanmorgen als een van de eersten het Elysée belde. De bondskanselier zit in eigen land al lelijk klem tussen de in Frankfurt geheiligde EMU-criteria en de groeiende roep van het Duitse volk om werk en warmte. En nu ziet hij in Parijs de sterke partner wegglijden die met hem het monetair Europa op tijd en serieus zou realiseren.

Althans zo kon hij vrezen, na een Franse verkiezingscampagne waarin de socialisten het Europees debat naar hun hand wisten te zetten. Het knappe van Lionel Jospins campagne is, achteraf gezien, dat de vier strenge voorwaarden voor de Europese munt waarmee hij de arena inging, zich ongemerkt samenbalden tot die ene smeekbede: heb begrip voor het leed van onze drie miljoen werklozen. Dat Italië absoluut moet meedoen is meer atmosferisch. Een beetje knoflook om het gerecht niet al te noordelijk te doen smaken.

De manier waarop Jospin, met cruciale steun van Jacques Delors, het Europa-thema heeft omgesmeed tot een universeel Frans volksgevoel is exemplarisch voor de campagne die hij in amper zes weken heeft volbracht. Terwijl Chirac en Juppé hoopten de socialisten onvoorbereid te overvallen, bleek de methodicus Jospin al zo ver te zijn met het uitzeven van persoonlijke ruzies en ideologische ballast dat hij als onbetwist leider van links het ijzer kon smeden terwijl het heet was.

Misschien is het niet genoeg. De communisten wegen mee; zij dromen nog wat na in het gestaalde vakbondsmuseum. Jospin is geen Blair, de moderne politieke superman die nu al huiver wekt in zijn eigen gelederen met een staf die als 'thought police' wordt afgeschilderd. De prijs van eenheid is discipline. Bij Jospin was die ook groot, maar hij deed het zonder een sliert gecomputeriseerde manipulanten. Iedere grote toespraak schreef hij de dag zelf met de hand. Het eigenwijze handschrift, met de precieze zinsfragmenten en plaagstoten spreekt boekdelen. Over de man en over zijn succes. Karakter in plaats van charisma. Geen oninteressante variant.

Pagina 5: 'Wij hebben het recht niet om teleur te stellen'

De beurs verloor vanmorgen drie procent, de Franse franc zakte iets in, maar Europa hoeft niet onmiddellijk de kladderadatsj te vrezen. Het politieke lava stroomt over de straten van Parijs, maar daar is Frankrijk aan gewend. Het land laat zich niet in geleidelijkheid besturen. De democratische meerderheid heeft verrassend duidelijk gesproken. En omdat die boodschap zo klemmend is, hebben de socialisten weinig tijd. Martine Aubry, Jacques Delors' sluwe dochter die met een ruime meerderheid haar eerste Kamerzetel haalde, zei het als eerste: “Wij hebben geen recht om teleur te stellen.” Velen zeiden het haar na.

Jospin heeft zijn ploeg belangrijk vernieuwd, deels met getrouwen van wie moet blijken of zij ook bestuurders zijn, deels met bekeerden van het mitterandisme, deels met oude kopstukken die huns ondanks moeten erkennen dat hij systematisch orde op zaken heeft gesteld en het fiber van de real-politicus bezit. Niemand stelt zijn linkse geloofsbrieven ter discussie.

Niemand - ook ter rechter zijde - stelt zijn integriteit ter discussie. Een essentieel pluspunt. Juist vandaag wordt weer een socialistisch ex-burgemeester (van Angoulême) voor de rechter gesleept, een herinnering uit het vorige socialistische regeertijdperk. Ook in dat opzicht hebben de Franse kiezers volwassen gehandeld. Bijna overal kregen de kandidaten met vuile handen hun congé. Zelfs ex-minister Jacques Toubon, die op justitie de loop van het onderzoek naar affaires van bevriende politici nog wel eens vertraagde, verloor zijn Kamerzetel. Eén speling van het lot: burgemeester Tibéri van Parijs, het symbool van de RPR-machine politics in de hoofdstad kwam met de hakken over de sloot. Zijn geluk was een tegenstandster zonder voldoende ervaring. In heel Parijs verloor Chiracs partij bijna de helft van zijn Kamerzetels. De rest werd met vaak minimale marges gered.

Jospin is voor Europa een kans omdat hij het meent met zijn wil een oprecht socialer Europa te bouwen, omdat het voor hem niet alleen een leus is, maar een overtuiging. Zijn hele persoonlijke en politieke geschiedenis is er één van overtuigingen, waarvoor hij ageert, zich opwindt, allianties sluit, maar desnoods zich ook terugtrekt. Want wat hij vindt dat moet, wordt niet anders als hij zijn zin niet krijgt. Nog niet.

Zo heeft hij de Parti Socialiste verrast en Frankrijk verrast. Toen hij in 1988 afstand nam van president François Mitterrand was dat geen populaire keus. Nu is het een troef die zowel de partij als zijn eigen statuur op vleugels hebben gedragen. Misschien zullen zijn meest linkervleugel en zijn partners van de laatste communistische partij van West-Europa hem in een onmogelijke richting willen trekken. Het is niet waarschijnlijk dat hij daar meer dan verbaal gehoor aan zal geven. Als Europa hem letterlijk neemt kan deze roep om menselijke economische politiek de Unie op den duur redden van het technocratisch niemandsland.

Frankrijk kan van zijn integriteit en zijn roep om minder autoritaire democratische gewoontes veel profiteren. Met de barokke tradities van vele banen in één hand en regionale keizerrijkjes zit er ruimte voor modernisering in het systeem. Jospins met vaste hand uitgevoerde wil om meer vrouwen in de Assemblée te brengen - Frankrijk lag daarin achter op Griekenland - is een symbool van belang in dit land vol politieke meneren.

Maar het huis torst vele hypotheken. Niet alleen de communisten hebben hun eigen programma. Gisteravond stonden vakbondsleden al het behoud van hun overheidsbedrijven (zonder privatisering) te eisen. En de illegalen kwamen hun verblijfsvergunning afhalen. Loonsverhoging vandaag. Korter werken morgen.

Bovendien: Jospins tijd om te slagen is kort. De rechtse politiek mag vandaag een rokende puinhoop zijn. De zappende Franse kiezer is de laatste twintig jaar steeds ongeduriger. Als Jospin niet à la minute slaagt kunnen zij hem zo weer aan de kant schuiven. President Chirac is voor één jaar zijn recht op vervroegde Kamerontbinding kwijt. Maar als zijn troepen voldoende op kracht zijn gekomen, kan hij de schietstoel onder Jospin en zijn zorgvuldige revolutie weer in werking stellen. Misschien dat zijn geschonden zelfvertrouwen hem iets voorzichtiger maakt. Maar politieke instabiliteit is voorlopig de netste term om de situatie in Frankrijk mee aan te duiden. Het Front National, als derde partij van het land, is ieder moment bereid de Zesde Republiek te beginnen.