Als de NAVO op de Krim landt, wordt het 'oorlog'

Rusland heeft vandaag een akkoord met de NAVO gesloten. Ook de Oekraïne wil graag zo'n akkoord. In augustus oefent de NAVO met de Oekraïeners op de Krim. De Russen op het schiereiland voelen zich geprovoceerd. Zelfs Westerse diplomaten zetten vraagtekens bij het gebrek aan tact van de NAVO.

SIMFEROPOL, 27 MEI. Het laatste stukje wadend door zee - de geweren gekruist voor de borst - zullen Amerikaanse mariniers in augustus landen op de kust van de Krim. Maar nu al vraagt bijna iedereen op dit schiereiland in de Zwarte Zee zich af wat ze komen doen. De communistenleider zegt: “Vanwaar dit militaire avontuur?” De marine-officier: “Dit is een provocatie.” En de VN-diplomaat: “Hoe kunnen de Amerikanen zo stom zijn?”

De Krim is een geopolitiek kruitvat. Tsarina Catherina de Grote verklaarde de landtong in 1783 voor altijd Russisch; Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov schonk de Krim in 1954 aan de Oekraïne, ook voor altijd, en wel als blijk van vriendschap tussen de Russen en de Oekraïeners. Zolang de Sovjet-Unie bestond maakte de Russische meerderheid op de Krim zich nergens druk om, maar nu de Oekraïne onafhankelijk is strijdt zij voor hereniging met Rusland. Moskou maakt aanspraken op de haven van Sevastopol en delen van de Zwarte Zee-vloot, die daar ligt afgemeerd. Voeg hieraan toe de geleidelijke terugkeer van een kwart miljoen islamitische Krim-Tataren, die door Stalin wegens vermeende collaboratie met de nazi's naar Centraal-Azië waren gedeporteerd, en het mengsel dat de Krim zo explosief maakt lijkt compleet.

Nieuwkomer op dit toneel is de NAVO, die haar invloed tegen de zin van Rusland naar het oosten toe uitbreidt en daarbij de Oekraïne verwelkomt als een verloren zoon. “De Verenigde Staten en de Oekraïne gaan een nieuw tijdperk binnen van wederzijdse vriendschap”, schreef Madeleine Albright, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, deze maand in een Oekraïens tijdschrift. De toenadering wordt onderstreept met een gezamenlijke vlootoefening - uitgerekend op de Krim en uitgerekend met het Oekraïense deel van de betwiste Zwarte Zee-vloot.

De landing van de mariniers zal niet massaal zijn. Onder de onschuldige naam Sea Breeze '97 gaan er hooguit honderd Amerikanen aan land. Maar toch, met nog drie maanden te gaan “is het gespeculeer over de verborgen agenda van de Amerikanen het gespreksonderwerp nummer één”, zo schrijft de lokale krant Krimskoje Izvestija. Op 9 mei vormden vierduizend betogers alvast een menselijke keten rondom Sevastopol, om aan te geven dat de NAVO en de Oekraïne met hun handen van deze 'Russische stad' dienen af te blijven.

De pro-Russische partijen en de communisten hebben acties aangekondigd in de stijl van de milieu-organisatie Greenpeace: met alles wat varen kan willen ze de vlootoefening verstoren. “We zullen de Amerikanen op het strand opwachten met een levend schild”, zegt Leonid Gratsjev, de leider van de communistische partij op de Krim. “Als iemand van ons gewond raakt, zullen we antwoorden met een partizanenoorlog.”

In een geblindeerde Wolga toert hij rond om de bevolking te mobiliseren. Hij brengt de Krim-oorlog van 1854 in herinnering, die begon met een Frans-Britse landing, en trekt in één adem door een parallel met de verovering van Sevastopol door nazi-Duitsland.

Pagina 4: 'Wat zijn dit voor idiote oefeningen?'

Maar het is niet alleen oud zeer dat wordt opgerakeld. De geplande oefening zet ook de relatie tussen Oekraïense en Russische marine-officieren op scherp. Die twisten al zes jaar over de verdeling van de Sovjet-erfenis van fregatten, kruisers en atoomonderzeeërs die diep in de fjord-achtige inhammen van Sevastopol liggen te roesten.

Kapitein Andrej Krilov, woordvoerder van het Russische deel van de vloot, is diep beledigd door de komst van de Amerikanen naar de Krim. Volgens een eerste, uitgelekte versie van het draaiboek van de oefeningen is hun invasie bedoeld om de Oekraïne te helpen bij het onderdrukken van “een opstand van gewapende separatisten, gesteund door een vreemde mogendheid”. “Het is veel te doorzichtig wie wie is in dit plot”, zegt de kapitein.

Op het herschreven scenario van Sea Breeze reageert hij al even schamper. De operatie zou nu gaan om het aan wal brengen van noodhulp nadat gewapende rebellen in land X misbruik hebben gemaakt van de chaos die is ontstaan na een aardbeving. “Genoeg sprookjes!”, zegt Krilov. “Hoe kan een aardbeving nou tot een gewapende opstand leiden?”

Een ambassadeur van een NAVO-land in Moskou valt hem bij: “Wat zijn dit voor idiote oefeningen? Voor de Russen is dit psychologisch onverklaarbaar. Het schept alleen maar wantrouwen.” Volgens hem trekt de NAVO veel te hard aan de Oekraïne. Het dreigement van president Jeltsin, dat deze de vandaag getekende akte tussen Rusland en de NAVO zal openbreken als vroegere Sovjet-republieken tot de alliantie mogen toetreden, ziet hij als een teken aan de wand. “De Russen vatten dat op als een casus belli”, zegt hij. “We moeten veel voorzichtiger zijn.”

Er is geen sprake van een toekomstig Oekraïens NAVO-lidmaatschap, maar Kiev helt steeds verder over naar het Westen. Na Israel en Egypte krijgt de Oekraïne de meeste Amerikaanse hulp. President Leonid Koetsjma wil nog deze zomer een apart verbond met de NAVO tekenen - zoiets als de Russen vandaag in Parijs, maar dan inniger. Het document zal onder andere de legering van vreemde troepen op Oekraïens grondgebied mogelijk maken, zodat niemand nog formeel bezwaar kan maken tegen de landing van Amerikaanse mariniers op de Krim.

Dat neemt niet weg dat ook de op het schiereiland gestationeerde experts van de Verenigde Naties en de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa OVSE oproepen tot meer tact van het bondgenootschap. “Er zijn tal van economische hulpprogramma's en die hebben maar een achterliggend doel: het voorkomen van oorlog”, zegt Javier Honorato, van de VN-organisatie voor hulp aan vluchtelingen UNHCR.

Zijn werk bestaat uit het verminderen van de spanningen tussen de Russen en de Krim-Tataren, die na een ballingschap van decennia naar hun geboortegrond terugkeren en aanspraak maken op de schaarse goederen en diensten. Honorato: “Wij proberen niemand aanleiding te geven tot het opjutten van bevolkingsgroepen, maar dat is wel precies was de aangekondigde vlootoefening doet.” Volgens hem is weinig voor nodig om de breekbare vrede te verstoren. “Een vlammende oproep tot hereniging van een leider in Moskou is genoeg om de Russen hier massaal het hoofd op hol te brengen.”

Voor politici als Leonid Gratsjev is de komst van de Amerikanen een geschenk uit de hemel. Als partijchef was hij in de Sovjettijd de machtigste man op de Krim; nu werkt hij aan zijn comeback. Vandaag spreekt hij in het stadje Dzjankoj, op de droge, stoffige steppe van de Krim. In het Huis van de Pioniers zijn driehonderd bejaarden bijeengekomen.

Grachev houdt een A4'tje omhoog - het al lang gewijzigde draaiboek van Sea Breeze. “Een duivels plan”, zegt hij. “Want wie heeft er belang bij een tweede Tsjetsjenië op de Krim?' Het antwoord blijft hangen, totdat iemand in de zaal oppert: “De Amerikanen”. Gratsjevs wijsvinger prikt in de richting van de spreker: precies. “Als jullie patriotten zijn, laat dan geen enkele buitenlander een voet aan wal zetten op de Krim. Zorg dat de Amerikaanse soldaten jullie huizen niet binnendringen, om jullie dochters lastig te vallen.” De toehoorders in het Pioniershuis klappen om het hardst.

Na de bijeenkomst, op weg naar de volgende, onthult Gratsjev zijn nieuwste troef in zijn anti-NAVO campagne: kinderen met polio en andere verlammingen die in een kuuroord verblijven, niet ver van de baai waar de amfibie-oefening zal plaatsvinden. Hij wil hen met rolstoel en al inzetten om aan te tonen “hoe pervers de Amerikanen zijn” en “hoe koloniaal Kiev over de Krim regeert”.