Chimpanseevrouwtjes hebben slippertjes buiten sociale groep

De helft van de chimpansees zou weleens buiten de eigen sociale groep kunnen zijn verwekt. Dit blijkt uit een studie naar de genetische verwantschappen binnen een kolonie van 52 chimpansees (Pan troglodytes verus) in de West-Afrikaanse staat Ivoorkust (Nature, 22 mei). Tot nu toe was er altijd van uitgegaan dat chimpansees vrijwel uitsluitend binnen de eigen groep paren.

Chimpansees leven in gemeenschappen van 20 tot 100 dieren. De mannetjes blijven hun territorium van 7 tot 30 km trouw en verdedigen het tegen indringers. Vrouwtjes zijn vanaf hun pubertijd mobieler en het komt voor dat ze (blijvend) naar een andere sociale groep overstappen. Mannen en vrouwtjes staan in veelvuldig sociaal contact met elkaar, met inachtneming van de pikorde, maar er wordt individueel geslapen in een nest in de top van een boom.

Twee Amerikanen en een Zwitser hebben tussen 1991 en 1995 in het Tai-bos in Ivoorkust genetisch materiaal verzameld van alle 52 leden van een chimpanseekolonie. Dat deden ze door in soms dertig meter hoge bomen te klimmen om haren uit de nesten te verzamelen, of door afgekloven fruit te onderzoeken op mondresten. De Tai-kolonie is al 17 jaar onderwerp van onderzoek en is aan menselijke bespieders gewend.

Uit DNA-onderzoek in San Diego en Basel bleek dat van de 13 chimpanseeskinderen er 7 een vader hebben die beslist van buiten de eigen groep moet komen. Kennelijk hebben de moeders een slippertje gemaakt en zich laten bevruchten door mannetjes van een naburige kolonie. Bekend was dat chimpanseevrouwtjes in hun vruchtbare periode er soms een paar dagen tussenuit knijpen. Maar nooit hebben onderzoekers opgemerkt dat dan ze van de gelegenheid gebruik maken om heimelijk met vreemde mannetjes te paren. Ook de mannetjes-chimpansees koesteren kennelijk geen argwaan: het is bekend dat ze kinderen die buiten de kolonie zijn verwekt soms vermoorden.

Het idee dat geslachtsgemeenschap vrijwel uitsluitend binnen de eigen kolonie plaatsvindt, is daarmee onhoudbaar geworden. Al eerder was de veronderstelde monogamie bij koolmezen op basis van DNA-analyses een illusie gebleken. Evolutiebiologen zullen hun ideeën over chimpanseevrouwtjes als 'rijpe appels die wachten tot ze geplukt worden' moeten herzien. Ook bij apen heeft de tweede sekse zo haar eigen agenda.

Rijst de vraag op grond waarvan 'overspelige' vrouwtjes een mannetje van een naburige groep selecteren. De enige gelegenheid waarbij ze hun toekomstige one night stand vooraf uitvoerig kunnen monsteren is bij gevechten tussen naburige kolonies. Zo bezien, aldus een van de onderzoekers, is het theater dat chimpanseemannetjes in die situatie maken - gillen, stampen met de voet, meppen op bomen - wellicht het equivalent van “het met ontbloot bovenlijf maaien van het gazon”.